Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanda əlifba islahatı təşəbbüsləri

Bakı, 26 may, AZƏRTAC

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 108-ci ildönümünə həsr olunmuş elmi seminar keçirilib.

Bu barədə AZƏRTAC-a institutdan məlumat verilib.

İnstitutun elmi işlər üzrə direktor müavini tarix elmləri doktoru İlqar Niftəliyev bildirib ki, Cümhuriyyət xalqımızın azadlıq və müstəqillik iradəsinin ən parlaq nümunəsidir. O, cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Cümhuriyyətin Şərqdə ilk parlamentli respublika kimi tarixə düşərək Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynadığını söyləyib. Vurğulayıb ki, bu gün müstəqil Azərbaycanın əldə etdiyi uğurların təməlində məhz Cümhuriyyətin qoyduğu siyasi və milli ideyalar dayanır.

Seminarda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi şöbəsinin müdiri tarix elmləri doktoru, dosent Kamran İsmayılov “Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanda əlifba islahatları təşəbbüsləri” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib. Şöbə müdiri bildirib ki, Cümhuriyyət hökuməti mədəni-maarif müəssisələrinin, dövlət aparatının milliləşdirilməsi, Azərbaycan türk dilinin dövlət statusunun möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm işlər həyata keçirib. Qarsıda qoyulan əsas vəzifələrdən biri də əlifba islahatı idi. Bu istiqamətdə həm hökumət səviyyəsində, həm də ayrı-ayrı ziyalılar tərəfindən müxtəlif layihələr irəli sürülür, mətbuat səhifələrində geniş müzakirələr aparılırdı. Bu məsələ ətrafında gedəm müzakirələrin əsası mövcud ərəb qrafikalı əlifbanın Azərbaycan dilinin fonetik, qrammatik qaydalarına, ahəng qanununa uyğun gəlməməsinə görə dəyişdirilərək latın dili qrafikasına keçirilməsindən ibarət idi. “Azərbaycan” və digər qəzetlərdə Abdulla Əfəndizadə, Məhəmməd Ağa Şahtaxtinski, Tofiq Nurəddin Ağayev, Fərhad Ağazadə, Abdulla Tağızadə, Yusif Vəzirov və başqa müəlliflər məqalələrlə çıxış edərək əlifba islahatının Azərbaycan xalqının mədəni inkişafının əsas şərtlərindən biri olduğunu əsaslandırırdılar.

Kamran İsmayılov qeyd edib ki, əlifba islahatı, hər şeydən öncə, maarifçilik, xalq təhsilinin milliləşdirilməsi sahəsində hökumətin qarşısında duran vəzifələrin həyata keçirilməsinə birbaşa xidmət etməli idi. İctimai təşəbbüsləri nəzərə alaraq Azərbaycan hökuməti X.Məlikaslanovun sədrliyi ilə əlifba islahatı komissiyası yaratmış, komissiyada təqdim olunan layihələri geniş müzakirə edilərək hökumətə təqdim edilmişdi. Komissiyanın əsas məqsədi ərəb əlifbasının Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılması, əhalinin savadlandırılması üçün onun daha da asanlaşdırılması, məktəb və maarif sistemində vahid yazı qaydaları yaratmaq idi. Təqdim olunan layihələr arasında müəllim, Cümhuriyyət Parlamentinin üzvü Abdulla bəy Əfəndizadənin hazırladığı variant bəyənilərək yeni əlifba üçün əsas kimi qəbul olunmuşdu. A.Əfəndizadə əlifba islahatı, xüsusilə latın əlifbasına keçidin zəruriliyi ilə bağlı 1919-cu ildə Bakıda “Son türk əlifbası” adlı dərslik də nəşr etdirmişdi. Dərslikdə o, ilk dəfə olaraq, ərəb və latın qrafikalı əlifbaları müqayisəli şəkildə vermiş, birincinin ana dilimizə uyğunsuzluğunu, ikincinin isə daha münasib olduğunu zəngin dil faktları ilə əsaslandırmışdı. Lakin vaxt məhdudluğu bir çox digər ideya və proqramlar kimi əlifba islahatını da həyata keçirməyə imkan tapmadı. Sovet Azərbaycanı hökuməti Cümhuriyyətin əlifba islahatı proqramını tətbiq etmək üçün 1920-ci illərdə müəyyən tədbirlər həyata keçirərək latın qrafikalı yeni əlifba haqqında qərar qəbul etdi”.

Tədbir iştirakçıları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi, tarixi və mədəni irsi ilə bağlı fikir mübadiləsi aparıblar. Seminar iştirakçıları vurğulayıblar ki, Cümhuriyyət irsinin öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması milli yaddaşın qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.