Danışıqlara başlamaq üçün danışıqlar ABŞ ilə İran barışır?

ABŞ və İran arasında nüvə məsələsi ilə bağlı danışıqların növbəti raundu İtaliyanın paytaxtı Romada keçirilə bilər. Bildirilir ki, ABŞ və İran rəsmilərinin görüşünün şəxsi formatda keçirilmə ehtimalı var. O da vurğulanır ki, ikinci görüşdən əvvəl Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (AEBA) baş direktoru Rafael Qrossi İrana gedəcək. Onun ölkədəki nüvə obyektlərində monitorinq və yoxlama prosedurlarını müzakirə edəcəyi gözlənilir. Qeyd edək ki, danışıqların ilk mərhələsi bu il aprelin 12-si Omanda keçirilib. İkinci mərhələnin də Omanda keçiriləcəyi güman edilirdi, lakin ABŞ tərəfi başqa məkan təklif edib.

ABŞ və İran arasında 2015-ci ildə qəbul edilmiş Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına əsasən, Tehran nüvə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmağa razı olub, əvəzində isə ona qarşı beynəlxalq sanksiyalar qaldırılıb. Lakin 2018-ci ildə ABŞ Prezidenti Donald Tramp ilk hakimiyyəti dönəmində bu razılaşmadan birtərəfli olaraq çıxıb. Bundan sonra gərginlik artıb və İran da razılaşmadakı öhdəliklərindən tədricən imtina edib.

ABŞ-nin sabiq prezidenti Co Baydenin administrasiyası 2021-ci ildən razılaşmaya qayıtmağa çalışıb. Bir neçə mərhələdə yaxınlaşma olsa da, əsas maneələr İranın uran zənginləşdirmə səviyyəsi və ABŞ-nin sanksiyaları tam aradan qaldırmaqdan imtina etməsi ilə əlaqədar olub. Tərəflər arasında diplomatik təmaslar davam etsə də, konkret razılaşma əldə olunmayıb.

Mövzu ilə bağlı Oxu.Az-a danışan politoloq Rəşad Bayramov ABŞ və İran arasında Omanda keçirilən ilk görüşün nəticələrini tərəflərin "danışıqlara başlamaq üçün danışıqlar aparması" kimi qiymətləndirib:

"Bu görüşdə tərəflər əsasən bir-birinin mövqelərini, müzakirə oluna biləcək mövzuların konturlarını müəyyənləşdirmiş oldular. Görüşdən əvvəl bir-birlərinə qarşı sərgilədikləri sərt ritorikaya baxmayaraq, danışıqlara nədən başlamalı olduqları və eləcə də nələrdə güzəştə gedə biləcəkləri ilə bağlı fikirlərini uzlaşdırmağı bacardılar. Bu baxımdan da ilk görüşün nəticələrini ehtiyatlı da olsa, nikbinlikə qiymətləndirmək olar. İlk görüş hər iki tərəfin güzəştə hazır olduğunu ortaya qoydu. Belə ki, ABŞ tərəfinin birbaşa təmas istəyinə qarşı İranın dolayı danışıqlara üstünlük verməsi ABŞ tərəfindən qəbul olundu. İran hesab edir ki, ABŞ nüvə sazişindən məhz Trampın birinci hakimiyyəti dönəmində birtərəfli qaydada çıxdığı və ardınca da İrana sanksiyalar tətbiq etdiyi üçün indiki məqamda birbaşa danışıqlar mümkün deyil. Bunun üçün Vaşinqtonun konstruktiv yanaşma sərgiləməsi və ultimatum dilindən imtina etməsi lazımdır. İkinci bir tərəfdən ABŞ-nin digər məsələdə də əvvəlki maksimalist mövqeyindən geri çəkildiyinin şahidi olduq. Məlumdur ki, ABŞ təkcə İranın nüvə anlaşmasına qayıtmasını yox, eləcə də ayrı-ayrı bölgələrdə proksi qüvvələrə verilən dəstəyi dayandırmaq və ballistik raket istehsalından imtina etməyi tələb edirdi. Biz hətta ayrı-ayrı ABŞ rəsmilərindən İranın nüvə infrastrukturunu sökməyə çağıran bəyanatlara da şahidlik etdik".

"İndi isə danışıqlar masasında yalnız bir məsələnin, yəni İranın nüvə anlaşmasına qayıtmasının olması onu göstərir ki, ABŞ bu məsələdə də kompromisə gedib. Təbii ki, İran da öz növbəsində bir sıra məsələlərdə geri çəkilib. Məsələn, İran əvvəl 2015-ci il nüvə sazişində nəzərdə tutulan uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsinə qayıtmağın mümkün olmadığını və həmin dövrdən sonra böyük məsafə qət etdiyini deyirdisə, indi müvafiq razılaşmaya hazırlığını dilə gətirir. Təbii ki, İran bunun müqabilində sanksiyaların yumşaldılması və dondurulmuş aktivlərə çıxış imkanının bərpa olunmasını istəyir. Yəqin ki, bu istiqamətdə müzakirələr növbəti görüşlərdə ətraflı şəkildə masaya yatırılacaq. İkinci bir tərəfdən, İran açıq şəkildə proksi qüvvələrə olan dəstəkdən imtina etməsə də, Yəməndə olan hərbi qüvvələrini geri çəkməsi güzəştə hazır olduğunu göstərir", - deyə politoloq əlavə edib.

Müsahibimizin sözlərinə görə, danışıqların növbəti raundunda ən vacib məsələ ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiven Uitkoffun da dediyi kimi, İranın nüvə enerjisi proqramının hərbi məqsədlərə yönəlməməsini təmin etmək üçün "yoxlama proqramı" axtarışı ilə bağlı olacaq:

"Tehran artıq belə bir razılaşmaya hazır olduğunu bildirib. Ümumilikdə görünən odur ki, tərəflər müharibə yox, danışıqlar vasitəsilə problemin həllinə üstünlük verirlər. İran təbii ki, müharibədən maksimum şəkildə qaçır, çünki onun ABŞ, İsrail və digər anti-İran blokuna qarşı dayanmaq imkanları yoxdur. Tramp isə proseslərə biznes maraqları ilə yanaşır. Tramp yaxşı bilir ki, yeni müharibə əlavə hərbi xərclər deməkdir. Hal-hazırda ABŞ-nin hərbi xərclərinin 10 faiz həcmində azaldılmasını qarşıya məqsəd qoyan Tramp administrasiyası üçün İranla hərbi toqquşma elə də arzuolunan deyil. İkinci bir tərəfədən, belə bir toqquşma olarsa, bu, Fars və Oman körfəzlərində, Hörmüz boğazında ciddi problemlər yarada bilər və nəticədə bunun acı nəticələri dünya bazarında hiss olunmağa başlayar. Bu isə indiki halda ABŞ-nin maraqlarında deyil".

"Növbəti danışıqlardan gözlənti budur ki, əgər Tramp administrasiyasının İranın uranın zənginləşdirilməsi imkanlarını məhdudlaşdırmaq və bu prosesi daha yaxından izləmək üçün təklif edəcəyi həll yolu Tehran tərəfindən qəbul ediləcəksə, düşünürəm ki, İranın başqa yolu olmayacaq. O zaman gələcəkdə əhəmiyyətli irəliləyişlərin əldə olunması ehtimalı var", - deyə ekspert fikrini yekunlaşdırıb.

Mərahim Nəsib