Daş heykəllər: Dmanisidəki qoç heykəlləri nədən xəbər verir... REPORTAJ

Tbilisi, 14 oktyabr, AZƏRTAC

Daş heykəllər və qədim qoç abidələri Azərbaycanın və bütövlükdə Qafqazın zəngin maddi-mədəni irsinin, eləcə də xalqımızın qədim dünyagörüşünün, inanclarının və tarixinin mühüm daşıyıcılarıdır. Bu abidələr, əsasən, aşağıdakılardan xəbər verir: Qədim dövrlərdə insanları və ya əcdadları əbədiləşdirmək, onların ruhuna ehtiram göstərmək üçün insan formasında daş heykəllər (balballar) ucaldılıb. Bu heykəllər adətən əcdadların ruhunun qəbiləni qoruduğuna inamı əks etdirir.

Azərbaycan və Türk dünyasında qoç gücün, qüdrətin, bolluğun, bərəkətin və qəhrəmanlığın rəmzi hesab olunub. Qoç şəkilli başdaşıları və abidələr məzar üstünə qoyularkən həmin şəxsin igidliyini, cəsarətini, eləcə də təsərrüfatın (xüsusilə maldarlığın) rifahını simvolizə edirdi.

Daş qoç heykəlləri orta əsrlərdə (xüsusilə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövrlərində) görkəmli dövlət xadimlərinin, sərkərdələrin və el ağsaqqallarının qəbirləri üzərində ucaldılırdı. Bu abidələr xalq sənətkarlarının estetik zövqünü, daşyonma texnikasını və bədii təfəkkürünü nümayiş etdirir. Hər bir abidə dövrün yerli sənətkarlıq xüsusiyyətlərini əks etdirən nadir sənət nümunəsidir.

Bu gün bu cür abidələrə Azərbaycan ilə yanaşı Gürcüstanda da rast gəlmək olur.

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri Damanisidə Dmanisi Sioni (Başkeçid Sioni) kilsəsinin həyətində və ətrafındakı qəbiristanlıqda yerləşən daş qoç fiqurları ilə maraqlanıb.

Bu gün daş heykəllər və qoç fiqurları regionun zəngin yaylaq maldarlığı mədəniyyətini və tarixi keçmişini əks etdirən ən maraqlı elementlərdən biridir. Azərbaycan xalqının mənsub olduğu türk mədəniyyəti zəngin və çoxşaxəlidir. Zoomorfik fiqurlar və heykəllər bu mədəniyyətdə xüsusi yer tutur.

Cənubi Qafqazda, xüsusilə Azərbaycan, Şərqi Anadolu və Gürcüstanın cənub rayonlarında (tarixi Borçalı/Başkeçid bölgəsi daxil olmaqla) daşdan yonulmuş qoç və qoyun fiqurlu qəbir daşlarına tez-tez rast gəlinir.

Din xadimi Zviad deyir ki, bu fiqurlar əsrlər boyu bu dağlıq ərazilərdə köçəri və yarımköçəri yaylaq maldarlığı ilə məşğul olan icmaların həyat tərzini, heyvandarlığa və qoyunçuluğa verdiyi mənəvi dəyəri simvolizə edir.

Dmanisi (tarixi Başkeçid) ərazisi əsrlər boyu müxtəlif xalqların və dinlərin (müsəlman və xristian icmalarının) birgə yaşadığı mühüm ticarət və mədəniyyət mərkəzi olub. Kilsənin yaxınlığındakı və ətraf ərazilərdəki qəbiristanlıqlarda tapılan bu qoç fiqurları birbaşa məzar daşları və ya xatirə stelləri funksiyasını daşıyır. Onların bəzilərinin üzərində fərqli dillərdə, həmçının ərəb, yaxud türk elementləri olan yazılara və ya naxışlara rast gəlmək mümkündür ki, bu da regiondakı ortaq çobanlıq və qəbirüstü memarlıq ənənəsindən xəbər verir.

Araşdırmaçı Nəriman Əliyev deyir ki, türk və digər yerli dağlıq icmaların inanclarında qoç (və ya təkə) güc, bərəkət, cəsarət və qoruyucu ruhun rəmzi hesab olunurdu. Müharibədə həlak olmuş igidlərin, eloba başçılarının və ya hörmətli çobanların qəbirləri üzərinə bu cür daş heykəllər qoyulurdu.

Onun sözlərinə görə, Dmanisi Sioni kilsəsinin mürəkkəb memarlıq və yenidənqurma təbəqələrinin (xüsusilə XIII əsr narteks/qavit əlavələri və yerli məzar daşları dövründə) ətraf mühitlə və yerli əhali ilə sıx bağlılığı olub. Bu gün həmin daş qoçlar həm kilsənin yerləşdiyi tarixi arxeoloji qoruğun, həm də ətrafdakı qədim qəbiristanlıqların tarixi dərinliyini sübut edən açıq səma altındakı qiymətli eksponatlar hesab olunur.

Dmanisi arxeoloji ərazisində və kilsə ətrafında qorunub saxlanılan daş qoç və at heykəlləri əsasən Gec Orta Əsrlərə, konkret olaraq XIII–XVI əsrlərə (bəzi nümunələr isə XIX əsrə qədər) aid edilir.

“Bu dövrləşdirmə birbaşa Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu tayfa ittifaqlarının, eləcə də regiondakı digər türkman icmalarının hakimiyyəti və köç yolları ilə sıx bağlıdır” – deyə, N.Əliyev bildirib.

Məlumatda bildirilir ki, bu dövr bölgədə yaylaq-qışlaq təsərrüfatı ilə məşğul olan türkdilli tayfaların dəfn mədəniyyətində zoomorfik (heyvan formalı) heykəllərin geniş yayıldığı mərhələdir.

Dmanisidəki daş qoç heykəllərinin böyük hissəsi sözügedən dövlətlərin Cənubi Qafqazda, xüsusilə Borçalı, Qazax, Göyçə və Qarabağ bölgələrində möhkəmləndiyi dövrə təsadüf edir. Bu dövlətlərin rəsmi rəmzlərində və sülalə simvollarında qoç mühüm yer tutub (məsələn, Qaraqoyunlu adı dövlətin əsasını qoyan tayfa ittifaqının totemi və simvolu ilə birbaşa bağlıdır).

Dmanisi arxeoloji qoruğunda arxa qapıya aparan cığır boyunca unikal bir kompozisiya ("qoçlar xiyabanı") formalaşıb. Burada yan-yana düzülmüş bir neçə ədəd daş qoç və daş at fiqurları yerləşir.

Yerli azərbaycanlıların söylədiklərinə görə daş qoçlara köç yollarında, kəndlərin ərazisində və yaylaqlarda rast gəlmək olurdu. Sonradan yerli hakimiyyət bu daş abidələri yük maşınlarına toplayıb rayonun Sioni kilsəsinin həyətinə gətiriblər və beləliklədə burada gürcü abidələri kimi “qoçlar xiyabanı” yaradılıb. Bu məqam Borçalı (Başkeçid/Dmanisi) bölgəsində yaşayan yerli azərbaycanlı icmasının tarixi yaddaşında və şifahi tarixdə çox mühüm yer tutan həqiqətlərdən biridir.

Bölgənin etnoqrafiyası və abidələrin taleyi ilə bağlı bu hadisə bir neçə mühüm tarixi və mədəni reallığı üzə çıxarır: Sovet dövründə və ondan sonrakı illərdə Başkeçid rayonunun azərbaycanlılar yaşayan müxtəlif qədim kəndlərindən (köç yollarından, yaylaqlardan və köhnə qəbiristanlıqlardan) daş qoç və at fiqurları mərkəzləşdirilmiş şəkildə yük maşınları ilə yığılaraq daşınıb.

Bu proses rəsmi olaraq "tarixi abidələrin qorunması və bir mərkəzdə toplanması” adı altında edilsə də, nəticədə yerli xalqın maddi-mədəni irsi öz təbii coğrafiyasından (konkret qəbirlərin üzərindən) qopardılmışdır. Həmin abidələr Dmanisi Sioni kilsə kompleksinin (tarixi arxeoloji qoruğun) həyətinə gətirilmiş və orada “qoçlar xiyabanı” yaradılmışdır.

Gürcü pravoslav kilsə ənənəsində və qəbirüstü memarlığında qəbirlərin üzərinə bu formada zoomorfik (bütöv heyvan formalı - qoç, at) heykəllərin qoyulması ənənəsi yoxdur.

Bu abidələr birbaşa Oğuz, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və sonrakı Borçalı elatlarının yaylaq və qəbir mədəniyyətinin bariz nümunələridir.

Xətayi Əzizov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Tbilisi