Daşın pıçıltısı

Eltən Qədimbəyli Törəçi

Şəhərə gələn bir turist Şuşanın daş küçələrində addımlayır. Qalanın divarları əsirlərin ağırlığını çiynində daşıyır, dağların arxasından süzülən işıq şəhərin üzərinə yayılır...

Gənc turistin gözü şəhərin adını daşıyan o lövhəyə sataşır. Lövhədə “Şuşa” yazılıb. Yanında isə ona tanış olmayan, bucaqlı işarələr diqqətini cəlb edir. Nə olduğunu anlamasa da, amma nəsə onda dərin çalarlara sahib olan bir güc simvolu təəssüratı oyadır.
Dayanır. Telefonu çıxarıb, işarələrin şəklini çəkir və soruşur:

“Bu hansı yazıdır?”

Yanındakı azərbaycanlı gənc gülümsəyir, səsindəki özgüvən hissi ilə belə cavab verir:

“Bu, Əski Türk yazısıdır. Göytürk yazısı. Bizim qədim dövlət yaddaşımızın daşda həkk olunmuş nəfəsinin izidir...”

İndi bu səhnəni İçərişəhərdə, Qubada, Xınalıqda, Gəncədə, Naxçıvanda, Şəkidə, Lahıcda, Basqalda təkrarlayın. Şəhər adları latın hərfləri ilə yazılır, yanında isə min üç yüz ildən süzülüb gələn işarələr dayanır — sükutda, amma danışmağa hazır. Kiçik bir QR-kod da qoyulur. Turist telefonunu yaxınlaşdırır, yazının necə oxunduğunu, hansı çağdan gəldiyini, türklərin “el”, “budun”, “törə”, “yurd” sözlərinin arxasında hansı dünyanın nəfəs aldığını öyrənir. O lövhə artıq yol göstərmir — yaddaşın qapısını taybatay açır.

Azərbaycanın qarşısında bir yol uzanır: rəsmi latın əlifbasına toxunmadan, heç bir qarışıqlıq yaratmadan Göytürk yazısını ikinci mədəni yaddaş əlifbası kimi dirçəltmək, öyrətmək, yaşatmaq. Bu addım Azərbaycanı Türk dünyasında qədim yazı yaddaşını çağdaş şəhərə, məktəbə, turizmə, dizayna qaytaran öncül ölkəyə çevirə bilər.

Daşın yaddaşı, sözün canı

Göytürk yazısı sadəcə qədim işarələr yığını deyil. O, türk dövlət düşüncəsinin, el-budun anlayışının, törə duyğusunun, yurd sevgisinin daş üzərində donub qalmış nəfəsidir. Kültəkin, Bilgə Xaqan, Tonyukuk kitabələri bizə yalnız keçmişdən xəbər gətirmir — onlar türkün özünü necə anladığını, dövlətini necə düşündüyünü, xalqına necə səsləndiyini, dağılanda niyə dağıldığını, dirçələndə nəyə söykəndiyini hayqırır.

Bu yazının arxasında bir dövlət ağlı var. “El” var, “budun” var, “törə” var, “kağan” var, “yer-gök” var, “su” var, “Tengri” var. Burada təkcə hərf yoxdur. Burada bütöv bir dünya nizamı yaşayır — və o nizam min üç yüz ildir susmayıb.

Ancaq bu yazını sevmək onu əfsanəyə çevirmək demək deyil. Onu ucaltmaq üçün dəlilsiz sözə ehtiyacımız yoxdur. “Bütün dünya əlifbalarının qaynağı budur”, “hər daşdakı işarə mütləq Göytürk yazısıdır”, “bu yazı minillərlə gizlədilmiş sirr idi” — belə sözlər qulağa xoş gələ bilər. Amma elm belə işləmir. Bizim gücümüz nağılda, şişirtmədə deyil — gerçək dəyəri bilməkdədir.

Göytürk yazısı onsuz da qədim, onsuz da böyük, onsuz da dəyərlidir. Ona nağıl qiyafəsi geydirmək lazım deyil — o, çılpaq həqiqəti ilə belə kifayət qədər böyükdür.

Bu yazının klassik Orxon biçimi otuz səkkizə yaxın işarədən qurulur, az işlənən variantlarla bu say bir qədər də genişlənir. Amma onun əsl sirri rəqəmdə deyil — səsin daşa necə köçürüldüyündədir. Bugünkü latın əlifbası kimi hər zaman “bir səs — bir hərf” yolu ilə getmir; qalın və incə sait ahəngi yazının damarlarında qan kimi axır. Bəzi samitlər qalın saitli sözdə bir üzünü göstərir, incə saitli sözdə başqa üzünü. Bu, türkcənin öz nəfəs alma ritmini daşa həkk etmək cəhdidir.

Ona “runik” deyilməsi də çox vaxt yanlış anlaşılır. Bu ad onun Avropa runlarından doğduğunu göstərmir — sadəcə bucaqlı, kəsik, daş üzərində oymağa uyğunlaşmış görkəminə görə verilib. Göytürk yazısı Avropa runlarının kölgəsi deyil; çöl imperiyalarının öz gücü ilə yaratdığı, öz ayaqları üstündə duran bir dünyadır.

Qırılan körpülər

Biz türklər tarix boyu bir neçə dəfə yazımızı dəyişmişik. Bəzən din dəyişib, yazı onun arxasınca gedib. Bəzən siyasi güc dəyişib, əlifba da yeni sahibinin ayaq izini izləyib. Ərəb qrafikası, kiril qrafikası, latın qrafikası ayrı-ayrı çağlarda türk xalqlarının həyatına daxil olub, oturaqlaşıb. Hər dəyişikliyin öz zərurəti olub — bunu inkar etmək əbəsdir. Ancaq acı həqiqət budur: hər yazı dəyişikliyi bizi əvvəlki yaddaş qatımızdan bir addım daha uzaqlaşdırıb. Bir nəsil babasının məzar daşını oxuya bilməyib. Sonrakı nəsil ondan əvvəlkini büsbütün itirib. Beləcə yaddaşımızın körpüləri bir-bir dağılıb, aralarında görünməz uçurumlar yaranıb — o uçurumların dibində neçə-neçə söz, neçə-neçə hekayə yatıb qalıb.

İndi söhbət o körpüləri yenidən qurmaqdan gedir — əlifbanı dəyişməkdən deyil. Azərbaycan bugünkü rəsmi əlifbasını dəyişməməlidir; latın əsaslı yazı dövlətin, məktəbin, elmin, texnologiyanın nəbzidir, ona toxunmaq intihar olardı. Doğru yol başqadır: Göytürk yazısını rəsmi yazının yerinə yox, yanına — ikinci, amma daim danışan bir mədəni yaddaş qatı kimi — əlavə etmək.

Bu fikir Azərbaycan üçün göydən düşən yad bir şey deyil. 2006-cı ildə dövriyyəyə buraxılan 5 manatlıq əskinas “Ədəbiyyat və yazı” mövzusuna həsr edilmişdi. Onun arxa üzündə Azərbaycanın xəritəsi ilə yanaşı Qobustan qaya işarələri, Orxon-Yenisey əlifbası və Kültəkin daş kitabəsindən götürülmüş bir mətn parçası əbədiləşdirilmişdi.

Bu, təsadüfi bir imza deyildi. Göytürk yazısı Azərbaycan dövlət düşüncəsinə heç vaxt yad olmayıb — sadəcə hələ gündəlik həyatımıza, şəhər lövhələrimizə, məktəb dərsliklərimizə enməyib, cibimizdəki pulun üzərində səssizcə gözləyib. İndi vaxtdır o izi oyatmağın, yarımçıq qalmış xətti daha geniş, daha elmi, daha canlı şəkildə davam etdirməyin.

Bu yazı sənədin, bankın, qanunun əlifbası olmayacaq. Amma məktəbin, muzeyin, şəhərin, turizmin, dizaynın və Türk dünyası ilə qurulan bağların döyünən ürəyi ola bilər.

Dünya yaddaş yazısını necə diriltdiyini artıq dəfələrlə sübut edib. Çin yazısı minillər boyu dəyişə-dəyişə yaşadı — qədim işarələr muzeydə kilidlənmədi, dövlətin, məktəbin, sənətin, xəttatlığın damarlarında döyünməyə davam etdi. Bugünkü Çin yazısı ilkin biçimi ilə eyni deyil, amma yaddaş xətti bir dəfə də qırılmadı.

Yaponlar Çin işarələrini götürüb öz dillərinə uyğunlaşdırdılar: kanji ilə məna qatını qoruyub saxladılar, hiragana və katakana ilə öz dillərinin nəfəsini yazıya köçürdülər. Koreyalılar başqa yol seçdilər — XV yüzillikdə Hangul kimi sadə, ağıllı, xalqın öz səsindən doğan bir yazı yaratdılar. İvrit isə əsrlərlə dini mətnlərin qaranlığında yatdı, sonra məktəbin, ailənin, qəzetin, dövlət siyasətinin əli ilə yenidən gün işığına, danışıq dilinə oyandı.

Bu örnəklərin hamısı bizə eyni həqiqəti car çəkir: kül altında qalan köz heç vaxt tamamilə sönmür — doğru əl toxunanda yenidən alovlanır.
Bəs Azərbaycan nə edə bilər?

Əvvəlcə Göytürk yazısı üzrə ciddi bir elmi mərkəz qurulmalıdır. Bu mərkəzdə təkcə tarixçilər yox, türkoloqlar, dilçilər, epiqraflar, paleoqraflar, dizaynerlər, rəqəmsal şrift mütəxəssisləri, proqramçılar, təhsil və turizm nümayəndələri çiyin-çiyinə çalışmalıdır. Çünki bu iş sadəcə daşdan keçmişi oxumaq deyil — o daş kitabələri bugünkü şəhərə, telefona, dərsliyə, uşaqların gündəlik dünyasına köçürməkdir.

Çağdaş Azərbaycan türkcəsində bu yazının necə işlədiləcəyi elmi əsaslarla müəyyənləşdirilməlidir. Dilimizdə “ə”, “f”, “v”, “h”, “x”, “j”, “c” kimi səslər var, qədim Orxon yazısı isə başqa bir səs dünyasına aid idi. Ona görə yeni hərflər uydurmaq yox, tarixi köklərə söykənən, çağdaş ehtiyaca cavab verən bir sistem qurmaq lazımdır.

Bu iş yalnız elmi məqalələrlə bitmir. Şriftlər yaradılmalı, klaviatura düzəni qurulmalı, mobil tətbiqlər, uşaqlar üçün interaktiv platformalar hazırlanmalıdır. Şəhər adlarının, şəxs adlarının yazılış qaydası vahid bir bazada toplanmalıdır — yoxsa nizam yerinə xaos gələr, xaos isə hər cəhdi yerlə-yeksan edər.

Sonra seçilmiş şəhərlərdə ilk toxumlar əkilə bilər: bu yerlər hər biri ilk lövhələrini qaldıra bilər, ilk pıçıltısını dünyaya çatdıra bilər.

Bu, Azərbaycan turizmi üçün nadir bir imkandır. Çünki turist yalnız bina görmək istəmir — o, fərq axtarır, hekayə axtarır, yaddaş axtarır. Parisin Eyfeli, Yaponiyanın kanjisi, Koreyanın Hangulu, Çinin xəttatlığı necə vizual kimlik yaradırsa, Azərbaycanın da Göytürk yazısı ilə quracağı mədəni məkanlar yaddan çıxmayan bir izə çevrilə bilər.

Bir gün dünya mediasında belə bir xəbər yayıla bilər: “Azərbaycan Göytürk yazısını mədəni yaddaş əlifbası kimi şəhər lövhələrinə və məktəb proqramlarına gətirir.” Bu xəbər Türk dünyasında dalğa-dalğa yayılar. Türkiyədə, Qazaxıstanda, Qırğızıstanda, Özbəkistanda, Türkmənistanda insanlar bunu ortaq kökə qayıdış kimi qarşılayar. Lövhələrin şəkilləri sosial şəbəkələrdə süzülər, gənclər adlarını bu yazı ilə yazmağa həvəslənər, dizaynerlər yeni layihələrə əl atar.

Təhsildə isə ehtiyatlı yanaşma lazımdır. Bu yazı uşaqlara ağır dərs kimi yox, oyun, kəşf, sirr kimi təqdim olunmalıdır. Uşaq sadə sözləri tanıyanda, öz adını bu işarələrlə yazanda, təkcə hərf öyrənmir — kök duyğusu qazanır, ayaqları altında min illik torpaq hiss edir.

Bu işin ən böyük təhlükəsi saxta romantikadır. Elmi əsassız dirçəliş yazını şişirtmələrin, yanlış iddiaların qurbanına çevirə bilər. Hər işarəni Göytürk saymaq, hər daşda sirr axtarmaq ciddiyyət deyil — bu, sevginin adı altında gizlənən səthiliyin özüdür. Bizə hay-küy yox, səbrli, dəqiq, elmi əsaslı bir yanaşma lazımdır.

Azərbaycan bu addımı atsa, “əlifbasını dəyişən ölkə” kimi deyil, “əski yazı yaddaşını yenidən həyata qaytaran ölkə” kimi tanınar. Bu isə böyük fərqdir. Biz rəsmi yazımızı dəyişmirik — sadəcə yaddaşımıza ikinci bir qapı açırıq.

Göytürk yazısı Azərbaycan şəhərlərində görünəndə bu, təkcə keçmişə baxış olmayacaq — gələcəyə göndərilən aydın bir mesaj olacaq: biz kökünü tanıyan, amma onu mifə çevirməyən bir xalqıq.

Qoy bu yazı sadəcə bəzək kimi qalmasın. Onu oxuyaq, öyrədək, yaşadaq, dünyaya car çəkək. Çünki yazılar da insanlar kimidir: oxunmayanda susur, öyrədiləndə danışmağa başlayır, işlədiləndə həqiqətən yaşayır — ölmür.

Azərbaycan bu yazını yenidən Türk dünyasına qazandıran ölkə ola bilər — daşın üstündən keçən küləyin min üç yüz ildir apardığı pıçıltını sonunda eşidən, sonunda cavab verən ölkə...