Dezinformasiya dövründə prosesləri necə izləməliyik?

Müasir dövrdə informasiya mühiti köklü şəkildə dəyişmiş, məlumatın istehsalı, yayılması və istehlakı misli görünməmiş sürət qazanmışdır. Bu sürətlilik isə informasiya bolluğu ilə yanaşı, dezinformasiyanın da sistemli və təsirli şəkildə yayılmasına şərait yaratmışdır. Xüsusilə sosial şəbəkələrin dominant informasiya mənbəyinə çevrildiyi bir dövrdə hüquqi proseslərin, siyasi hadisələrin və beynəlxalq münaqişələrin necə izlənilməsi məsələsi ciddi elmi və praktiki problem kimi ortaya çıxır. Dezinformasiya dövründə əsas sual ondan ibarətdir ki, ictimai rəyin formalaşmasında emosional və manipulyativ məzmun üstünlük təşkil etdiyi halda, hüquqi faktlar necə qorunmalı və düzgün oxunmalıdır.

Dezinformasiya sadəcə yanlış məlumat yayımı deyil, məqsədli şəkildə gerçəkliyin təhrif edilməsi, faktların kontekstdən çıxarılması və ya emosional çərçivəyə salınaraq ictimai davranışa yön verilməsidir. Müasir informasiya mühitində dezinformasiyanın bu qədər təsirli olmasının əsas səbəblərindən biri onun sürət və emosiyaya əsaslanmasıdır. Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatlar çox vaxt yoxlanılmadan, hüquqi və faktoloji süzgəcdən keçirilmədən paylaşılır. Alqoritmlər isə rasional və balanslı məlumatı deyil, daha çox reaksiya doğuran, qəzəb, qorxu və ya empatiya yaradan məzmunu ön plana çıxarır. Beləliklə, hüquqi faktlar öz təbiətinə uyğun olaraq daha mürəkkəb və zaman tələb edən proseslərə əsaslandığı üçün ictimai rəy qarşısında zəif mövqedə qalır.

Hüquqi fakt anlayışı hüququn fundamental kateqoriyalarından biridir. Hüquqi faktlar sənədləşdirilmiş, mənbəsi müəyyən edilə bilən, prosedur qaydalarına uyğun şəkildə təsbit olunan və hüquqi nəticələr doğuran hallardır. Onlar emosional təsir yaratmaq məqsədi daşımır, əksinə, obyektivlik, sübut və hüquqi metodologiya üzərində qurulur. Hüquqi faktlar çox vaxt uzun araşdırmalar, istintaq prosesləri, məhkəmə prosedurları və institusional qiymətləndirmələr nəticəsində formalaşır. Bu səbəbdən hüquqi faktın yaranması vaxt tələb edir və dərhal ictimai rəyə çevrilmir. Lakin dezinformasiya dövründə məhz bu "vaxt faktoru” hüquqi faktın zəifliyi kimi təqdim olunur və hüquqi səssizlik yanlış şəkildə günah və ya etiraf kimi yozulur.

İctimai rəy isə tamamilə fərqli mexanizmlərlə formalaşır. O, hüquqi sübutlardan deyil, vizual təsirlərdən, emosional narrativlərdən, qısa və təsirli mesajlardan qidalanır. Sosial mediada ictimai rəy çox vaxt "tərəf tutma refleksi” üzərində qurulur. Hadisənin hüquqi mahiyyəti dərinləşdirilmədən, tərəflər "haqlı” və "haqsız” kimi ikili kateqoriyalara bölünür. Bu prosesdə faktlar deyil, hisslər, simvollar və identifikasiya mexanizmləri əsas rol oynayır. Nəticədə hüquqi proses hələ davam etdiyi halda, ictimai rəy artıq öz hökmünü vermiş olur.

Bu vəziyyət xüsusilə beynəlxalq münaqişələr, silahlı qarşıdurmalar və humanitar böhranlar zamanı daha aydın şəkildə müşahidə olunur. Sosial şəbəkələrdə yayılan görüntülər, fərdi hekayələr və emosional çağırışlar hüquqi reallığın yerini tutur. Hüquqi qiymətləndirmə aparılmadan, hadisələrin konteksti araşdırılmadan, ictimai rəy sürətlə formalaşır və bu rəy sonradan hüquqi qərarlara da təzyiq vasitəsinə çevrilir. Beləliklə, hüquq "tənzimləyən” deyil, "gecikən” və "izah verən” mövqeyə düşür.

Dezinformasiya dövründə prosesi sağlam şəkildə izləmək üçün yeni analitik yanaşmaya ehtiyac yaranır. İlk növbədə, informasiya mənbəyi ciddi şəkildə sorğulanmalıdır. Məlumatı kim yayımlayır, hansı maraqları təmsil edir və hansı kontekstdə təqdim edir sualları cavablandırılmadan informasiyanın etibarlılığı haqqında nəticə çıxarmaq mümkün deyil. İkinci mühüm məsələ emosiyanın faktlardan ayrılmasıdır. Hadisəyə dair verilən hər emosional reaksiya hüquqi fakt demək deyil. Üçüncü vacib məqam zaman faktorunun düzgün anlaşılmasıdır. Hüquqi proseslər ani qərarlar üzərində qurulmur və bu lənglik hüququn zəifliyi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bundan əlavə, hüquqi terminologiya ilə siyasi ritorikanın bir-birindən fərqləndirilməsi zəruridir. Sosial mediada tez-tez hüquqi terminlər siyasi məqsədlərlə istifadə olunur və bu, hüquqi reallığın təhrifinə səbəb olur. Həmçinin sükutun da informasiya ola biləcəyi qəbul edilməlidir. Hüquq institutlarının bəzi hallarda dərhal açıqlama verməməsi prosesin gizlədilməsi deyil, əksinə, hüquq məsuliyyətinin göstəricisi ola bilər.

Dezinformasiya dövründə məsələ yalnız informasiya istehlakı ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda etik məsuliyyət problemi də ortaya çıxır. Hər bir istifadəçi paylaşdığı məlumatın mümkün nəticələri barədə düşünməlidir. Hüquqi savadlılıq bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hüquqi anlayışları bilməyən, prosedur və sübut anlayışına bələd olmayan cəmiyyətlərdə dezinformasiya daha sürətlə yayılır və ictimai rəy daha asan manipulyasiya olunur.

Bu kontekstdə hüquqi faktla ictimai rəy arasındakı balansın qorunması müasir dövrün əsas çağırışlarından biridir. Hüquqi faktlar səs-küylü olmaya bilər, lakin onların dəyəri davamlılıq və obyektivlik üzərində quruludur. İctimai rəy isə sürətli və dəyişkəndir, lakin manipulyasiyaya açıqdır. Dezinformasiya dövründə bu iki anlayışın eyniləşdirilməsi hüququn mahiyyətinə ciddi zərbə vurur.

Qısaca demək olar ki, dezinformasiya dövründə prosesləri düzgün izləmək üçün tənqidi düşüncə, hüquqi savadlılıq və etik məsuliyyət əsas şərtlərdir. Hüquqi fakt emosional səs-küydə itib gedə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə yalnız hüquqi reallıq qalıcıdır. İctimai rəy dəyişə bilər, narrativlər yenilənə bilər, lakin hüquq səssiz və bir qədər ləng olsa da, davamlıdır. Dezinformasiya dövründə əsas məsələ hüququ səs-küydən ayırmağı bacarmaq və ictimai rəyin deyil, faktların izindən getməkdir.

Əli Qədimov

Hüquqşünas, tədqiqatçı