Diplomatiya çağırışı və Avropanın vasitəçiliyi

Yaxın Şərqdə bir neçə gündür davam edən hərbi toqquşmalar regionu yenidən qlobal gündəmin mərkəzinə gətirib. Hadisələrin miqyası genişlənir, qarşılıqlı zərbələr sərtləşir və proses təkcə region ölkələri ilə məhdudlaşmır.

Məhz belə bir məqamda Avropa İttifaqının icraedici orqanının rəhbəri Ursula von der Leyen açıq şəkildə diplomatik həllin yeganə çıxış yolu olduğunu bəyan edib. O, Avropa Komissiyasının prezidenti kimi Aİ-nin siyasi kursunu ifadə edən əsas fiqurdur və bu status onun səsləndirdiyi fikirlərə təkcə şəxsi mövqe deyil, institusional çəki qazandırır. Bu baxımdan onun çağırışı adi siyasi ritorika deyil, Avropanın rəsmi mövqeyinin formalaşdırılmış ifadəsi kimi oxunmalıdır.

Von der Leyenin təklif etdiyi yol əslində klassik Avropa yanaşmasına söykənir: eskalasiyanın dayandırılması, tərəflərin masa arxasına qaytarılması və çoxtərəfli mexanizmlərin işə salınması. Avropa İttifaqı özünü hərbi blokdan daha çox normativ güc kimi təqdim edir və beynəlxalq hüquq, dialoq və vasitəçilik alətlərini ön plana çəkir. Sual isə budur: bu yanaşma real vəziyyətdə nə dərəcədə işləkdir? Effektivlik ilk növbədə münaqişə tərəflərinin siyasi iradəsindən asılıdır. Əgər tərəflər hərbi üstünlük əldə etmək niyyəti ilə hərəkət edirlərsə, diplomatik platformalar yalnız vaxt qazanmaq alətinə çevrilə bilər. Lakin qarşılıqlı itkilər və risklər artdıqca, diplomatiya alternativ deyil, zərurət kimi görünməyə başlayır və bu zaman Avropa təklifinin çəkisi artır.

Avropa Komissiyasının bu missiyanı üzərinə götürmək istəyi təsadüfi deyil. İran ətrafında baş verənlər enerji marşrutlarına, nəqliyyat təhlükəsizliyinə, miqrasiya axınlarına və ümumilikdə Avropanın daxili sabitliyinə birbaşa təsir göstərir. Yəni Brüssel üçün bu, uzaq regionda baş verən hadisə deyil; nəticələri birbaşa Avropa paytaxtlarında hiss oluna biləcək prosesdir. Bu səbəbdən diplomatiya çağırışı həm də öz təhlükəsizlik mühitini qorumaq cəhdidir. Avropa tərəfi anlayır ki, böhran dərinləşərsə, siyasi və iqtisadi nəticələr qaçılmaz olacaq və buna görə də indidən prosesə təsir göstərmək istəyir.

Bununla yanaşı, vasitəçilik məsələsi açıq qalır. Avropa İttifaqı əvvəllər İranla danışıqlarda platforma rolunu oynayıb və texniki baxımdan bu təcrübəyə malikdir. Lakin hazırkı geosiyasi şəraitdə əsas qərarverici aktorlar arasında ABŞ və region dövlətləri dayanır. Əgər onlar Avropanı neytral və etibarlı vasitəçi kimi qəbul etsələr, Brüssel üçün real diplomatik imkan pəncərəsi yarana bilər. Əks halda, Avropa Komissiyasının rolu siyasi çağırış və koordinasiya səviyyəsində qalacaq. Buna baxmayaraq, von der Leyenin səsləndirdiyi mövqe Avropanın prosesdən kənarda qalmaq istəmədiyini və özünü yenə də dialoq platforması kimi təqdim etməyə çalışdığını açıq şəkildə göstərir.

Alim Nəsirov