DOLLAR SÜRƏTLƏ BAHALAŞIR... Azərbaycana və manata necə təsir edəcək?

İyunun 24-də beynəlxalq valyuta bazarlarında ABŞ dollarının möhkəmlənməsi prosesi davam edib və Amerika valyutası aparıcı dünya valyutalarına qarşı son 13 ayın ən yüksək səviyyəsinə yüksəlib. 

"AzPolitika" xəbər verir ki, beynəlxalq maliyyə dairələrinin diqqət mərkəzində olan bu tendensiya qlobal investorların risklərə münasibətində baş verən dəyişikliklərin və ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FRS) gələcək monetar siyasətinə dair gözləntilərin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

“Reuters” agentliyinin məlumatına görə, ABŞ dollarının məzənnəsini əsas valyutalar səbətinə qarşı ölçən Dollar İndeksi (DXY) 101,5 həddini keçərək 2025-ci ilin may ayından bəri ən yüksək göstəriciyə çatıb. Bəzi ticarət sessiyalarında indeks hətta 101,7 səviyyəsinə qədər yüksəlib. Bu artım bazar iştirakçılarının ABŞ-da faiz dərəcələrinin yenidən artırılması ehtimalını daha ciddi qiymətləndirməsi ilə əlaqələndirilir.

Son günlər Federal Ehtiyat Sisteminin nümayəndələrinin inflyasiya ilə mübarizədə sərt mövqe nümayiş etdirməsi bazarlarda faiz artımı gözləntilərini gücləndirib. Maliyyə bazarları artıq iyul və sentyabr aylarında əlavə faiz artımlarının mümkünlüyünü qiymətlərə daxil etməyə başlayıb. Bu isə ABŞ aktivlərinin gəlirliliyini artıraraq beynəlxalq kapitalın yenidən dollara yönəlməsinə səbəb olur.

Dolların bahalaşmasına təsir edən digər mühüm amil texnologiya və yarımkeçirici sektorunda müşahidə olunan satış dalğasıdır. Süni intellekt və yüksək texnologiya şirkətlərinin səhmlərində kəskin ucuzlaşma investorları daha təhlükəsiz hesab edilən aktivlərə üz tutmağa vadar edib. Nəticədə ABŞ dövlət istiqrazlarına və dollara tələbat əhəmiyyətli dərəcədə artıb.

Dolların möhkəmlənməsi fonunda digər əsas valyutalar təzyiq altında qalıb. Avro son bir ilin ən aşağı səviyyələrindən birinə geriləyib, Britaniya funtu isə son yeddi ayın minimumuna enib. Yapon yeni də dollar qarşısında zəifləməyə davam edir və analitiklər ABŞ-da faizlərin daha da artırılması halında yenin əlavə təzyiqlərlə üzləşə biləcəyini bildirirlər.

Mütəxəssislərin fikrincə, hazırkı proses təkcə monetar siyasətlə bağlı deyil. ABŞ və İran arasındakı geosiyasi gərginlik, qlobal iqtisadi artım tempinin zəifləməsi ilə bağlı narahatlıqlar və maliyyə bazarlarındakı yüksək volatillik də dolların “təhlükəsiz liman” statusunu gücləndirən amillər sırasındadır. Belə şəraitdə investorlar riskli aktivlərdən uzaqlaşaraq vəsaitlərini daha sabit hesab etdikləri dollarda saxlamağa üstünlük verirlər.

Dolların yüksəlişi eyni zamanda əmtəə bazarlarına da təsir göstərir. Güclü dollar qızılın və digər qiymətli metalların qiymətinə mənfi təsir edib. Çünki dollar bahalaşdıqca bu aktivlərin digər valyutalarla alınması daha baha başa gəlir və tələbat zəifləyir. İyunun 24-də qızılın qiyməti son iki həftənin ən aşağı səviyyələrindən birinə enib.

Mövcud dinamika göstərir ki, qlobal maliyyə bazarlarında əsas istiqamətləndirici amil yenidən ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin siyasəti və ABŞ iqtisadiyyatının dayanıqlılığıdır. Əgər inflyasiya yüksək qalmağa davam edərsə və FRS əlavə faiz artımlarına gedərsə, dolların yaxın aylarda da güclü mövqeyini qoruması mümkündür. Bununla yanaşı, güclü dollar inkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutalarına, xarici borclarına və ixrac potensialına əlavə təzyiqlər yarada bilər. Bu səbəbdən dünya bazarlarında dolların hərəkəti təkcə ABŞ üçün deyil, bütün qlobal iqtisadiyyat üçün mühüm göstərici olaraq qalır.

Azərbaycana və manata hansı təsiri olacaq?

Bu prosesin Azərbaycana təsiri bir neçə istiqamətdə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın iqtisadiyyatı həm neft gəlirlərindən, həm də sabit məzənnə siyasətindən asılı olduğu üçün dolların qlobal güclənməsi ölkəyə həm müsbət, həm də mənfi təsirlər göstərə bilər.

Hazırda manat ABŞ dollarına qarşı sabit məzənnə rejimində (1 ABŞ dolları = 1,70 manat) saxlanılır. Buna görə də dolların avro, funt və yenə qarşı bahalaşması manatın da həmin valyutalara qarşı möhkəmlənməsi deməkdir.

Bunun da nəticəsində:

-Avrozonadan idxal olunan məhsullar nisbətən ucuzlaşa bilər;

-Avropaya səyahət və təhsil xərcləri müəyyən qədər azala bilər;

-Avro ilə borcu olan şirkətlərin yükü yüngülləşə bilər.

Lakin bu, manatın real güclənməsi deyil, onun dollara bağlı olması səbəbindən yaranan texniki effektdir.

Dolların son yüksəlişi ABŞ-da faiz artımı gözləntiləri və təhlükəsiz aktivlərə tələbatla bağlıdır. Eyni zamanda ABŞ-İran münasibətlərində nisbi yumşalma və Hörmüz boğazında daşımaların bərpası fonunda neft qiymətlərində enmə müşahidə olunur.

Azərbaycan üçün əsas risk məhz budur. Çünki:

-Dövlət büdcəsinin mühüm hissəsi neft gəlirlərindən formalaşır;

-Dövlət Neft Fondunun gəlirləri neft ixracından asılıdır;

-Xarici valyuta ehtiyatlarının artımı enerji ixracı ilə bağlıdır.

Əgər dollar güclənər, neft isə ucuzlaşarsa, bu, Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin azalmasına səbəb ola bilər.

Qeyd edək ki, Azərbaycanın 2026-cı il büdcəsində neft qiymətləri ilə bağlı müəyyən baza proqnozları nəzərdə tutulub. Əgər Brent markalı neft uzun müddət aşağı qiymətlərdə qalsa büdcə gəlirlərində azalma yarana, dövlət investisiyalarının tempi zəifləyə və fiskal ehtiyatlardan daha çox istifadə ehtiyacı yarana bilər.

Lakin hazırda Azərbaycanın valyuta ehtiyatları kifayət qədər yüksək olduğundan qısamüddətli risklər məhduddur.

Güclü dollar adətən inkişaf etməkdə olan bazarlardan kapital axınını ABŞ-a yönəldir. Bu proses bir çox ölkələrin valyutalarına və investisiya axınlarına mənfi təsir göstərir.

Azərbaycan üçün də bu bəzi mənfi nəticələr verə bilər. Belə ki:

-Xarici investisiyaların cəlbi çətinləşə bilər;

-Kreditlərin və beynəlxalq maliyyələşmənin dəyəri arta bilər;

-Özəl sektor üçün xarici borclanma bahalaşa bilər.

Dollar qlobal ticarətin əsas hesablaşma valyutası olduğundan onun bahalaşması dünya bazarlarında bir çox məhsulların qiymətinə təsir edir. Əgər ərzaq, avadanlıq və sənaye məhsullarının dollarla qiyməti artsa, Azərbaycan da idxal inflyasiyası ilə üzləşə bilər. Bu təsir xüsusilə ərzaq məhsullarında, sənaye avadanlıqlarında və tikinti materiallarında hiss oluna bilər.

Bununla belə qısamüddətli perspektivdə dolların güclənməsi Azərbaycan üçün kritik təhlükə yaratmır. Manatın sabitliyi, yüksək valyuta ehtiyatları və Dövlət Neft Fondunun resursları iqtisadiyyatı qoruyan əsas amillərdir.

Lakin orta müddətdə iki göstərici həlledici olacaq:

1.ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz siyasəti; 

2.Neftin qiymətinin hansı səviyyədə formalaşacağı.

Əgər dolların güclənməsi uzunmüddətli xarakter alar və neft qiymətləri 70 dolların altında sabitləşərsə, Azərbaycanın büdcə gəlirləri və tədiyə balansı üzərində təzyiqlər arta bilər. Bu isə manatın məzənnəsi ilə bağlı da dəyişiklikləri gündəmə gətirər. 

Əksinə, neft qiymətləri yüksək qalarsa, dolların qlobal bahalaşması Azərbaycanın valyuta gəlirlərini manat ifadəsində artıraraq fiskal dayanıqlığı daha da gücləndirə bilər.

Elman İsmayıllı 

"AzPolitika.info"