DÖVLƏTİN LİBASI KONSTİTUSİYA ƏVƏZİNƏ FƏTVA VERƏNLƏR

Peyğəmbərimiz məktəbi məscidə, yoxsa məscidi məktəbə çevirməyi buyurub?

Zahid Oruc,

Mlli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri

Dünyada məktəb, din və geyim münasibətləri üçün vahid model yoxdur. Fransa 2004-cü ildən dövlət tədris binalarında şagirdin dini mənsubiyyətini açıq şəkildə göstərən simvolları – islam örtüyünü, yəhudi kipasını və böyük ölçüdə xaçı – dünyəvilik prinsipi əsasında məhdudlaşdırır. ABŞ-da isə dövlət məktəbi dini tədris edə bilməz, amma şagirdin geyiminə qarşı ayrıca qadağa qoymaq da yolverilməz sayılır. İngiltərədə məktəblərə vahid forma siyasəti qurmaq səlahiyyəti verilir, lakin dini geyimlə bağlı yasaqlar əsaslandırılmalı, məktəb nizam-intizamı, təhlükəsizlik və bərabərlik meyarlarına uyğun olmalıdır. Almaniya Konstitusiya Məhkəməsi isə müəllimin hicabını sırf abstrakt təhlükə ilə qadağan etməməyi, məktəbdə daxili nizama konkret risk göstərməyi tələb edir. Hər bir dövlətin siyasətindəki müxtəliflik fərqli xalqların tarixi, mədəni kimliyi və qarşıya qoyduğu hədəfləri ilə birbaşa bağlıdır.

Azərbaycan sovet dövründən-elmi ateizmin ayrıca fənn kimi tədris edildiyi və dinin inkarı üzərində qurulan ideoloji formasiyadan azad olunduqdan sonra seçdiyi yol nə qonşu dövlətlərin klerikal sistemi oldu, nə də tamamilə Avropanın liberal üsul-idarəsi təkrarlandı. Konstitusiyanın 18-ci maddəsində dinin dövlətdən ayrı olması prinsipini yazarkən Ulu öndər Heydər Əliyev dünyaya mesaj verdi ki, xalqımız öz keçmişinə və milli-mənəvi dəyərlərinə sadiq qalsa da müsəlman Şərqində məhz Respublika quruluşunu seçir, təhsil sistemini də dünyəvi xarakterdə qurur. Əraziləri işğala məruz qalan və xarici mərkəzlərin güclü ideoloji təzyiqləri qarşısında olan bir ölkdədə ümummilli lider yaxşı bilirdi ki, tarixi keçmişi və çoxmillətli bir coğrafiyada, İran və digər dövlətlərin quruluşlarındən fərqli bir sivil siyasi sistem qurulmalıdır.

Azərbaycanda əsrlər boyu məscid və mədrəsələr dini təhsillə yanaşı maarifçiliyin, elmin biliklərin mənimsənilməsinin və milli ziyalıları yetişdirməyin əsas ocaqlarından biri olub. Bakı və digər şəhərlərdə mədrəsələr, çoxsaylı ilahiyyat-fəlsəfə məktəbləri və irfan məclisləri fəaliyyət göstərib. XIX əsrdə isə ənənəvi dini təhsillə birlikdə yeni tipli dünyəvi təhsil müəssisələri, real gimnaziyalar və rus-Azərbaycan məktəbləri meydana gəldi. Təhsil tariximizdə baş verən dəyişikliklər tərkibində olduğumuz imperiyaların maraqları, milli dövlət quruculuğu yolunda aparılan mübarizələrlə birbaşa bağlı idi.