Dünya yeni müharibə astanasında: ABŞ Venesuela qarşıdurması

Son aylarda ABŞ-la Venesuela arasında münasibətlər yenidən təhlükəli həddə çatıb. Gərginliyin artması o qədər sürətlənib ki, Tramp administrasiyası Karib dənizinə hərbi qüvvə yeritmək və ABŞ hərbçilərinə Venesuela ərazisində gizli əməliyyatlar keçirmək üçün səlahiyyət vermək qərarı alıb. Vaşinqtonun bu addımı bölgədə mümkün müharibə risklərini gündəmə gətirib.
İki ölkə arasında gərginlik təxminən 20 ildən artıqdır davam edir. Münaqişənin mahiyyəti təkcə insan haqları və demokratik idarəçilik iddiaları deyil, ABŞ-ın Latın Amerikasındakı ənənəvi hegemon mövqelərinin sarsılmasıdır. Vaşinqtonun əsas narahatlığı isə bu səbəblərdən irəli gəlir:

Çin faktoru: Latın Amerikasında “sakit ekspansiya”

Son illərdə Çin–Venesuela münasibətləri tarixi maksimum həddə yüksəlib. Pekin iqtisadi böhran içində olan ölkədən strateji üstünlüklər qazanmaq üçün geniş investisiya paketləri və kredit xətləri açıb.

Çinin Venesuelada artan təsirinin əsas elementləri:

- On milyardlarla dollarlıq investisiya və infrastruktur layihələri
- Venesuelaya rekord həcmdə Çin mallarının ixracı
- Əvəzində Pekinin ucuz neft, alüminium, dəmir və digər strateji xammal alması
- Sosial-iqtisadi böhrandan istifadə edərək ölkənin strateji sektorlarını iqtisadi nəzarətə keçirməsi

2024-cü ildə iki ölkə arasında ümumi ticarət dövriyyəsinin həcmi 583 milyard dollar civarında olması, artıq Pekin–Karakas xəttinin regional güc balansını dəyişdirdiyini göstərir.

Statistik məlumatlara görə, 2024-cü ilin yanvar-noyabr aylarında Çin və Venesuela arasında ikitərəfli mal idxalı və ixracı illik müqayisədə 53,5% artaraq 582 milyon 994 milyon 828 min ABŞ dolları təşkil edib. Onların arasında Çinin Venesuelaya mal ixracının ümumi dəyəri illik müqayisədə 41,9% artaraq 440,806,222,000 ABŞ dolları təşkil edib. Çinin Venesueladan mal idxalının ümumi dəyəri illik müqayisədə 106,1% artaraq 142,188,060,000 ABŞ dolları təşkil edib.
Bu dinamika isə Ağ Evin strateji maraqlarına tam ziddir. ABŞ Latın Amerikasını öz “arxa həyəti” saydığından, Çin təsirinin sürətlə artması, Vaşinqton üçün qəbul edilməz təhlükə kimi qiymətləndirilir.

Rusiya faktoru: hərbi-siyasi ittifaq

Rusiya ilə Venesuela arasında iqtisadi əməkdaşlıq Çin qədər geniş olmasa da, Moskva Karakas üçün kritik əhəmiyyət daşıyan iki sahədə əsas oyunçudur:

- Enerji sektoru (PDVSA ilə birgə layihələr)
- Hərbi əməkdaşlıq və silah tədarükü

Venesuela Rusiyadan Latın Amerikasında ən böyük həcmdə silah alan ölkələrdən biridir. Moskvanın Karakasda yaratdığı hərbi-siyasi baza ABŞ-ın regional təhlükəsizlik arxitekturasını zəiflədir.

Xüsusilə də Kreml Maduro rejimini açıq şəkildə dəstəkləyir, Qərbin sanksiyalarına qarşı alternativ siyasi platforma yaradır.

ABŞ-ın narahatlığı: Tramp doktrinasının təməli

Tramp administrasiyasının “Böyük Amerika” konsepsiyası əslində ABŞ-ın qlobal güc statusunu bərpa etmək və rəqiblərin nüfuz dairələrini sıxışdırmaqdan ibarətdir. Çin və Rusiyanın Latın Amerikasında paralel şəkildə güclənməsi isə bu doktrinaya birbaşa təhdid yaradır. Xüsusilə də Çin. Pekin Venesueladakı daxili qeyri-sabit siaysi vəziyyəti gördüyündən təkcə Maduro rejimi ilə deyil, eyni zamanda müxalif siyasi qüvvələrlə də işləyərək uzunmüddətli təsir imkanları qurur.
Bu isə təbii olaraq ABŞ-ın narahatlığını daha da artırır. Çünki Çin Venesuelada hakimiyyət dəyişikliyindən asılı olmayaraq qalıcı aktora çevrilir.

Hərbi müdaxilə riski: Trampın son mesajı

Ağ Evin Venesuela sahillərinə hərbi qüvvə göndərməsi və xüsusi təyinatlılara “gizli əməliyyat” səlahiyyəti verməsi göstərir ki, psixoloji təzyiq nəticə verməzsə ABŞ-ın Venesuelaya məhdud hərbi müdaxilə ssenarisi artıq istisna edilmir.

Tramp administrasiyası hesab edir ki, Çin və Rusiyanın bu ölkədə artan mövqeyi nəzarətsiz qalarsa, Latın Amerikasında qüvvələr balansı Vaşinqtonun əleyhinə çevriləcək.

Nəticə olaraq onu qeyd etmək olar ki, Latın Amerikası qlobal qarşıdurmanın yeni cəbhəsi ola bilər.

ABŞ–Venesuela gərginliyi təkcə iki ölkə arasındakı siyasi mübahisə deyil. Qarşıdurma həm də ABŞ-Çin, ABŞ-Rusiya arasında Latın Amerikasında hegemonluq uğrunda mübarizənin tərkib hissəsidir. 

Venesuela dünyada enerji resurslarına görə ən zəngin ölkələrdən biri olduğu üçün buradakı geosiyasi mübarizə böyük güclər üçün dəyərli qənimətdir. Əgər diplomatik metodlar effekt verməsə, o zaman Karib hövzəsində yeni bir regional müharibə riski realdır.

Mürtəza