Dünyada 70 milyon, Azərbaycanda 5000 nəfərin xəstəliyi Autizm nədir?

Azərbaycanda hazırda 5 min nəfərə yaxın autizm sindromlu əlilliyi olan şəxs qeydiyyatdadır. 

Lakin bəzi mənbələr və mütəxəssislər real rəqəmin rəsmi statistikadan dəfələrlə çox olduğunu, ucqar bölgələrdə diaqnoz qoyulmayan halları da nəzərə alaraq bu sayın 50 minə qədər ola biləcəyini ehtimal edirlər. 

Dünyada autizmdən əziyyət çəkənlərin sayı isə müxtəlif tədqiqatlara əsasən dünya əhalisinin təxminən 1%-ni təşkil edir, bu da təqribən 70 milyona yaxın insan deməkdir. Digər mənbələr 67 milyon və ya 10 milyondan çox rəqəmlərini göstərsə də, ən geniş yayılmış təxmini statistik göstərici dünya əhalisinin təxminən 1%-idir. 

Qaynarinfo autizm xəstəliyi haqqında əsas məlumatları təqdim edir:

Autizm, sözlü və ya sözsüz ünsiyyət qurmaqda çətinliklərlə xarakterizə olunan nevroloji və inkişaf pozğunluğudur. Autizmli fərdlərin sosial bacarıqları məhduddur, təkrarlayan davranışlar müşahidə olunur və danışaraq ünsiyyət qurmaq çətin ola bilər. Dünya üzrə təxminən hər 100 uşağın 1-i autizmli hesab edilir.

Autizm həyatın ilk 3 ili ərzində ortaya çıxan və ömür boyu davam edən, xüsusilə sosial əlaqələr qurmaq və davam etdirməkdə çətinlik yaradan inkişaf pozğunluğudur. Sözlü və göz təması qurmaq, jest-mimikadan istifadə etmək kimi sözsüz ünsiyyətdə çətinliklər müşahidə olunur. Danışıq qabiliyyətinin gecikməsi və ya məhdud olması, qolları yelləmək, yüksək səslərə qarşı həssaslıq kimi təkrarlayan və müəyyən davranışlar autizmin əsas göstəriciləridir. Autizm hər yaşda diaqnoz edilə bilsə də, simptomlar daha çox həyatın ilk 3 ilində ortaya çıxdığı üçün inkişaf pozğunluğu kimi qəbul edilir.

Bəzən əlamətlər 1 yaşından əvvəl başlayır, bəzilərində isə normal psixo-sosial inkişaf müşahidə olunur və "mama, ata” kimi ilk sözlərdən sonra inkişafda geriləmə və ya durğunluq hiss edilə bilər. Autizmin beyinin quruluşunu və fəaliyyətini təsir edən sinir sistemi problemlərindən qaynaqlandığı düşünülür. Bu fərqlilik uşağın böyüməsi üsulu və ailənin sosial-iqtisadi səviyyəsi ilə bağlı deyil.

Autizm yayılmış inkişaf pozğunluqlarının bir alt qrupudur. Digər yayılmış inkişaf pozğunluqları bunlardır:

•Asperger sindromu: Dil inkişafı autizmə nisbətən daha yaxşıdır.

•Rett sindromu: Yalnız qız uşaqlarında görülən, ciddi zehni gerilik və baş çevrəsinin kiçik olması ilə müşahidə olunan genetik xəstəlikdir.

•Dezintegrativ pozğunluq: İlk iki il ərzində uşağın inkişafı normaldır, lakin sonradan autizmə bənzər əlamətlər başlayır.

Autizmin Səbəbləri

Autizmin dəqiq səbəbi məlum deyil və yalnız bir səbəbə bağlanmır. Tədqiqatlar göstərir ki, autizm həm genetik, həm də qeyrigenetik səbəblərlə bağlıdır. Bunlara doğum zamanı komplikasiyalar, viral infeksiyalar və ətraf mühit çirkliliyi kimi amillər daxildir. Müxtəlif xromosomlardakı 100-dən çox gen autizm spektri pozğunluğuna səbəb ola bilər. Beyin funksiyalarını və hüceyrələrarası əlaqələri pozan nadir genetik, nevrometabolik xəstəliklərdə və ya epilepsiya kimi vəziyyətlərdə də autizm əlamətləri görünə bilər.

Autizm üçün tipik əlamətlər bunlardır:

•Göz təmasından qaçınmaq

•Sözlü və sözsüz ünsiyyətdə çətinlik

•Təkrarlanan səslər və hərəkətlər

•Adı ilə çağırılmasına reaksiya verməmək

•Müəyyən görüntülərə, səslərə, qoxulara, işıqlara və ya fiziki təmasa qarşı həssaslıq

•Davranışlarda, yemək və hərəkətlərdə takıntılar

Daha konkret əlamətlər:

•Adı ilə çağırıldığında reaksiya verməmək

•Göz təmasından qaçınmaq

•Sözləri və ifadələri təkrar etmək

•Dil inkişafında gecikmə

•Sözsüz ünsiyyətə çalışmaq

•Başqalarının hisslərini və düşüncələrini anlamaqda çətinlik

•Öz ətrafında dönmək və dönen obyektlərə maraq

•Yalnız qalmağı üstün tutmaq

•Alışqanlıqlara bağlı olmaq və dəyişikliklərə həddindən artıq reaksiya

•Sarılmaq kimi fiziki təmasdan xoşlanmamaq

•Ehtiyaclarını çatdırmaq üçün başqasının qolunu dartmaq

•Kiçik detallar, naxışlar, qoxular və səsləri fərqləndirmək

Gec danışmaq autizmin əlamət ola bilərmi?

Uşaqlarda danışa bilməmək autizmin əlaməti ola bilər. Dil inkişafı mərhələləri:

•0–1 aylıq: Ağlama, öskürək, hapşırmaq kimi səslər

•2–3 aylıq: Gülmə, "k”, "g”, "a”, "e”, "o” səslər

•4–6 aylıq: Ünlü və ünsüz səslərin artması

•6 aylıq: Ünlü və ünsüz səslərin birləşdirilməsi (ba, da, ma)

•7–10 aylıq: Hecə təkrarı (ma-ma)

•11 aylıq: Tek heceli sözlər

•12–18 aylıq: Məqsədli söz istifadəsi, 3–50 sözlük lüğət

•18–24 aylıq: Sadə əmrləri yerinə yetirmə, 50–70 sözlük lüğət, cisimləri və bədən hissələrini göstərmə

Lakin yalnız danışa bilməmək autizmin göstəricisi deyil. Gecikmiş danışıq səbəbləri bunlar ola bilər:

•Ailəvi dil gecikməsi

•İnkişaf dil gecikməsi

•Erkən doğum və ya inkişaf geriliyi

•Çoxdillilik, sağ-sol əl istifadəsi

•Eşitmə itkiləri və ya eşitmə problemləri

•Dil bağı, yarıq damaq və s.

•Zəka geriliyi yaradan xəstəliklər

•Psixososial stimulların azlığı

•Valideynin uşağa danışmaq imkanı verməməsi

Autizmin diaqnozu

Autizmin hamiləlik dövründə diaqnozu qoyula bilməz. Oğlan uşaqlarında qız uşaqlarına nisbətən 4 dəfə çox rast gəlinir. Diaqnoz laboratoriya testləri və görüntüləmə üsulları ilə qoyulmur; uşaq psixiatri tərəfindən müşahidə, ailə sorğuları və inkişaf testləri ilə müəyyən edilir.

Diaqnoz üçün:

•Tibbi və nevroloji müayinə

•İdrak bacarıqlarının yoxlanması

•Dil bacarıqlarının qiymətləndirilməsi

•Davranış müşahidəsi

•Günlük fəaliyyətlərdə müstəqillik

•Qan testləri

•Eşitmə testi

Autizmin müalicəsi

Autizmi tamamilə aradan qaldıran müalicə yoxdur. Məqsəd uşağın həyat keyfiyyətini artırmaq, bilişsel və funksional müstəqilliyini dəstəkləməkdir. Beyin ilk 3 ildə sürətlə inkişaf edir; erkən və intensiv təhsil ən təsirli üsuldur.

Kiçik yaşlarda intensiv təhsil və davranış terapiyaları uşaqların sosial bacarıqlarını artırır və özünə qulluq qabiliyyətini gücləndirir. Müalicə uzun müddət tələb edir və ailə dəstəyi ilə fərdi və qrup təhsili ilə həyata keçirilir. Ehtiyac olduqda dərmanlar yalnız əlavə problemləri aradan qaldırmaq üçün istifadə olunur.

Ailə və cəmiyyətin münasibəti

Autizmli uşaqlar xüsusi təhsil ilə müstəqil və cəmiyyətlə uyğun fərdlər ola bilər. Valideynlər uşaqlarının fərqli düşündüyünü qəbul etməli və onların davranışlarını diqqətlə müşahidə etməlidir.

Erkən əlamətlər və suallar

•Göz təması azdır

•Adı ilə çağırılınca reaksiya yoxdur

•Sözlü və sözsüz ünsiyyətdə çətinlik

•Təkrarlayan hərəkətlər

•Sözləri təkrar etmək

•Fərqli obyektlərə maraq

• Gec danışma

Genetik və risk faktorları

Autizm hər 100 uşağın birində görülür. Qohum evlilikləri evliliyi autizm üçün risk faktoru ola bilər.

Test və nəzarət

Tibbi test yoxdur, lakin qiymətləndirmə metodları mövcuddur: CARS və M-CHAT kimi metodlar uşağın ünsiyyət və davranışını qiymətləndirir.

Autizmin növləri

•Yüksək funksiyalı autizm (zehni qabiliyyət normal və ya yüksək)

•Aşağı funksiyalı autizm (zehni gerilik ilə birlikdə)

•Atipik autizm (tam kriteriyalara cavab vermir)

Peyvəndlər və ekrana baxaraq keçirilən zaman

Peyvəndlər autizmə səbəb olmur. Televiziya və ekran vaxtı erkən yaşlarda dil və beyin inkişafını gecikdirə bilər, lakin autizmi birbaşa yaratmır.

Oyun terapiyası və həkim seçimi

Oyun terapiyası autizmli uşaqlara dəstək verir. Diaqnoz üçün uşaq psixiatrı, uşaq nevroloqu və ya uşaq psixoloquna müraciət edilməlidir.

Zəka və üstün bacarıqlar

Autizmli uşaqların çoxunda zəka normaldır, nadir hallarda güclü yaddaş və ya xüsusi bacarıqlar olur.

Unutmayın ki, autizm ömür boyu davam edən bir fərqlilikdir, erkən və intensiv təhsil ilə dəstəklənməsi lazımdır. İlaçlar yalnız əlavə simptomları idarə etmək üçün istifadə olunur, autizmin əsas simptomlarını aradan qaldırmır.

Günay