Dünyada zəlzələlər niyə artır? Seysmoloq AÇIQLADI

Son günlər dünyanın müxtəlif bölgələrində güclü zəlzələlərin baş verməsi yenidən “Yer kürəsində seysmik aktivlik artırmı?” sualını gündəmə gətirib. Lakin mütəxəssislərin fikrincə, ayrı-ayrı güclü zəlzələlərin qısa müddətdə bir-birinin ardınca baş verməsi avtomatik olaraq qlobal zəlzələ artımı demək deyil.

ABŞ Geoloji Xidməti — USGS bildirir ki, dünyada zəlzələlərin sayında müvəqqəti artıb-azalmalar normal seysmik dalğalanmanın bir hissəsidir. Hazırda daha çox zəlzələnin qeydə alınmasının əsas səbəblərindən biri də seysmik müşahidə cihazlarının sayının və həssaslığının artmasıdır. USGS dünya üzrə hər il təxminən 20 min zəlzələnin yerini müəyyənləşdirir ki, bu da gündə orta hesabla 55 hadisə deməkdir.

İndoneziya: Avqustun 15-də Şərqi İndoneziyanın Flores adası yaxınlığında 7,7 maqnitudalı güclü zəlzələ baş verib. Hadisə nəticəsində ölənlərin sayı ən azı 38-ə çatıb, çoxsaylı binalar dağılıb, sürüşmələr baş verib və 2 mindən çox insan təxliyə olunub. Zəlzələdən sonra çoxsaylı afterşoklar qeydə alınıb. İndoneziya Sakit okeanın “Od Halqası” üzərində yerləşdiyi üçün dünyanın ən seysmik aktiv bölgələrindən biridir.

Kolumbiya: Avqustun 10-da ölkənin qərbində 7,4 maqnitudalı zəlzələ baş verib. Güclü təkanlar geniş dağıntılara səbəb olub. Zəlzələ tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində yaranan üfüqi sürüşmə tipli qırılma ilə əlaqələndirilir.

Filippin: Avqustun 5-də Mindanao adasında 6,3 maqnitudalı dayaz zəlzələ qeydə alınıb. Bölgə də Sakit okeanın “Od Halqası”nın ən aktiv seysmik zonalarından biridir.

Salvador: Avqustun ortalarında ölkə sahilləri yaxınlığında 5,5 maqnitudalı zəlzələ baş verib. Hadisə dənizdə, təxminən 57 kilometr dərinlikdə qeydə alınıb.

Bundan başqa, son dövrdə Sakit okean hövzəsi, Cənubi Amerika və digər aktiv tektonik zonalarda da orta və güclü təkanlar qeydə alınıb.

Zəlzələlərin başlıca səbəbi Yer qabığını təşkil edən tektonik plitələrin hərəkətidir. Plitələr daim, lakin çox yavaş şəkildə hərəkət edir. Qırılma zonalarında süxurların hərəkətinə sürtünmə mane olur və gərginlik tədricən toplanır. Gərginlik süxurların dözə biləcəyi həddi keçdikdə qırılma baş verir və yığılan enerji seysmik dalğalar şəklində yayılır.

Mövzu ilə bağlı seysmoloq Ənvər Əliyev Modern.az-a açıqlama verib:

“Zəlzələ mürəkkəb geoloji prosesdir və əsasən litosfer tavalarının hərəkəti, toqquşması və onların yaratdığı tektonik gərginliklərlə bağlıdır. Bu proseslər Yer qabığının müxtəlif hissələrində eyni şəkildə getmir. Buna görə də bəzi ərazilərdə zəlzələlər nadir, bəzi ərazilərdə isə demək olar ki, qaçılmazdır.
Azərbaycan da dünyanın seysmik cəhətdən aktiv bölgələrindən birində yerləşir. Qafqaz, İran, Türkiyə və Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan tektonik qurşağın təsiri ölkəmizdə zəlzələ riskini artırır. Xüsusilə Qəbələ–Şəki–Şamaxı istiqaməti Azərbaycanın ən aktiv seysmik zonalarından biridir. Şamaxıda tarix boyu dağıdıcı zəlzələlər baş verib. 1667-ci il Şamaxı zəlzələsi isə regionun ən ağır tarixi zəlzələlərindən biri hesab olunur. Gəncə və Naxçıvanda da güclü tarixi zəlzələlər qeydə alınıb.
Kiçik zəlzələlərin böyük zəlzələlərin qarşısını alması məsələsi isə elmdə birmənalı qəbul olunmuş fikir deyil. Bəzi hallarda xırda təkanlar tektonik proseslərin göstəricisi ola bilər, lakin onların böyük zəlzələnin qarşısını alacağına zəmanət vermək mümkün deyil. Müasir elmin ən mühüm nəticələrindən biri də budur ki, zəlzələnin dəqiq vaxtını və yerini əvvəlcədən etibarlı şəkildə müəyyənləşdirmək hələ mümkün deyil.
Bu səbəbdən əsas məsələ zəlzələnin qarşısını almaq deyil, onun nəticələrini minimuma endirməkdir. Burada ən böyük rol tikinti texnologiyasına və seysmik təhlükəsizliyə düşür. Yaponiya bunun ən yaxşı nümunələrindən biridir. Seysmik davamlı binaların layihələndirilməsi, keyfiyyətli dəmir-beton konstruksiyalar, elastik sistemlər və ciddi tikinti standartları güclü zəlzələlər zamanı insan itkilərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilir.
Azərbaycan üçün də əsas vəzifə məktəblər, xəstəxanalar, yaşayış binaları və digər mühüm obyektlərin seysmik standartlara uyğun tikilməsi və mövcud binaların gücləndirilməsidir. Zəlzələni dayandırmaq mümkün deyil, amma düzgün mühəndislik, monitorinq və hazırlıq vasitəsilə onun dağıdıcı nəticələrini ciddi şəkildə azaltmaq mümkündür”.

Nicat Rüstəm