Dünyəvi dövlətçiliklə dini mənəvi irsə qayğının vəhdəti

Dünyəvi dövlətçiliklə dini-mənəvi dəyərlərə münasibət haqqında müzakirələrdə əsas məsələ bu anlayışların cəmiyyət həyatındakı yerini düzgün müəyyənləşdirməkdir. Dünyəvilik dövlət idarəçiliyinin və ictimai institutların ümumi hüquqi prinsiplər əsasında fəaliyyətini nəzərdə tutur. Dini-mənəvi irs isə xalqın tarixi yaddaşının, mədəniyyətinin və həyat təcrübəsinin mühüm hissəsidir. Azərbaycanda bu iki istiqamətin əlaqəsi həm ortaq vətəndaşlıq mühitinin qorunması, həm də milli irsin yaşadılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Məktəblərdə geyim tələbləri ilə bağlı məsələlərə də həmin əlaqəni nəzərə alaraq yanaşmaq lazımdır.
Dövlətin dünyəvi xarakteri müxtəlif inanclara malik insanların bir hüquqi sistem daxilində yaşaması üçün ortaq əsas yaradır. Vətəndaşların dövlətlə münasibəti onların dini mənsubiyyətindən asılı olmamalı, ictimai xidmətlər və imkanlar ümumi qaydalarla təşkil edilməlidir. Belə yanaşma həm dini müxtəlifliyin, həm də vətəndaş həmrəyliyinin qorunmasına xidmət edir. İnsanlar fərqli inanc və həyat tərzinə malik olsalar da, eyni cəmiyyətin üzvləri kimi hüquq və məsuliyyətləri bölüşürlər.
Bu modelin davamlılığı üçün dünyəvi prinsiplərin mahiyyətinin ictimaiyyətə aydın izah edilməsi vacibdir. Dini etiqada hörmətlə dövlət institutlarının fəaliyyət qaydaları arasındakı əlaqə anlaşılmadıqda konkret təşkilati tələb daha geniş qarşıdurma kimi təqdim oluna bilər. Məktəbin və digər ictimai müəssisələrin fəaliyyət məqsədinə uyğun qaydalarını qiymətləndirərkən onların hüquqi əsası, tətbiq dairəsi və insanların hüquqlarına təsiri birlikdə nəzərə alınmalıdır. Dəqiq izah həm əsassız narahatlıqları azaldır, həm də ictimai müzakirəni daha sağlam məcraya yönəldir.
Təhsil sahəsində dünyəvilik xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məktəb müxtəlif ailələrdən gələn uşaqların elmi biliklərə yiyələndiyi və birgə yaşamaq bacarıqlarını öyrəndiyi məkandır. Burada tədrisin ümumi prinsiplər əsasında aparılması hər bir şagird üçün etibarlı mühit yaratmağa kömək edir. Uşağın ailəsinin dini baxışları onun məktəbdə gördüyü münasibəti, qiymətləndirilməsini və inkişaf imkanlarını müəyyənləşdirməməlidir. Təhsilin ortaq məqsədi bütün şagirdlərin bilik və qabiliyyətlərini inkişaf etdirməkdir.
Geyim tələbləri bu mühitin təşkilati tərəflərindən biridir. Şagirdlər üçün vahid forma, müəllimlər üçün işgüzar üslub məktəbdə ümumi yanaşmanı və fəaliyyətə uyğun görünüşü təmin etməyə xidmət edir. Bu tələblər haqqında müzakirədə konkret təhsil mühitinə aid qaydanın məqsədi və sərhədləri diqqətdə saxlanmalıdır. Məktəb qaydalarının izahını insanın inancına münasibət haqqında ümumi hökmə çevirmək mövzunun mahiyyətini daraldır və qarşılıqlı anlaşmanı çətinləşdirir.
Dini-mənəvi irsin qorunması isə cəmiyyətin mühüm ehtiyaclarından olan tarixi davamlılığın təmin edilməsinə cavab verir. Məscidlər, ziyarətgahlar və digər dini abidələr ibadət funksiyası ilə yanaşı, memarlıq, şəhərsalma və mədəniyyət tariximizin nümunələridir. Onların qorunması keçmiş nəsillərin yaratdığı dəyərlərin gələcəyə çatdırılması deməkdir. Bir abidənin bərpası vasitəsilə onun yerləşdiyi məkanın yaddaşı, sənətkarlıq ənənələri və xalqın həmin məkanla mənəvi əlaqəsi də yaşadılır.
Şuşadakı Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa, Saatlı məscidlərinin, Ağdam Cümə məscidinin və digər dini abidələrin bərpası bu baxımdan mühüm məna daşıyır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə dini-mədəni irsin qorunması insanların doğma yurdla bağlarının bərpasını tamamlayan istiqamətlərdəndir. Yenidən qurulan yaşayış məntəqəsində tarixi abidənin yaşadılması həmin məkanın özünəməxsusluğunu qoruyur. Bu, quruculuğun maddi nəticələri ilə mənəvi məzmunu arasında əlaqə yaradır.
Dini irsə qayğının cəmiyyət üçün faydası onun haqqında biliklərin genişlənməsi ilə də bağlıdır. Abidələrin tarixini, memarlıq xüsusiyyətlərini və mədəni rolunu öyrənmək insanlara öz irsini daha dərindən tanımağa imkan verir. Bu bilik məktəbdə tarix, ədəbiyyat və mədəniyyət mövzuları vasitəsilə təqdim oluna bilər. Elmi yanaşma şagirdə dini-mədəni irsi anlamağa, onun müxtəlif dövrlərdə cəmiyyət həyatındakı yerini qiymətləndirməyə kömək edir. Beləliklə, milli yaddaşa bağlılıq araşdırmaq və öyrənmək bacarığı ilə möhkəmlənir.
Dini sahədə peşəkar təhsilin əhəmiyyəti də bu əlaqənin başqa tərəfidir. Din haqqında əsaslı bilik mətnlərin, tarixi şəraitin və müxtəlif yanaşmaların öyrənilməsini tələb edir. Peşəkar hazırlıq dini mövzuların məsuliyyətlə izahına, yanlış məlumatların fərqləndirilməsinə və ictimai ünsiyyətin keyfiyyətinə töhfə verə bilər. Dünyəvi ümumi təhsil sistemi ilə ixtisaslaşmış dini təhsilin vəzifələri fərqli olsa da, hər iki sahədə bilik, elmi məsuliyyət və insan ləyaqətinə hörmət mühüm meyarlardır.
Cəmiyyətdə inanc məsələlərinin həssaslığı onların müzakirəsində dəqiqlik tələb edir. Şəxsi dini seçimə görə insan haqqında mənfi qənaət formalaşdırmaq, geyimi əsasında onun dünyagörüşünü və niyyətini müəyyənləşdirmək sağlam ictimai münasibətlərə xidmət etmir. Eyni zamanda, dini mövzudan istifadə etməklə təzyiq göstərilməsi, ayrı-seçkiliyin təşviqi və uşaqların məcburiyyətə məruz qalması da diqqətdən kənarda saxlanmamalıdır. Qiymətləndirmə konkret davranışa, sübuta və onun nəticələrinə əsaslanmalıdır.
Bu həssaslıq informasiya mühitində daha böyük əhəmiyyət qazanır. Sosial şəbəkələrdə hüquqi və təşkilati məsələlər bəzən emosional başlıqlarla təqdim edilir, qaydanın yalnız bir hissəsi göstərilir və tətbiq dairəsi izah olunmur. Belə təqdimat insanların narahatlığını artıra bilər. Məsuliyyətli yanaşma hüquqi sənədin məzmununu bütöv oxumaq, şəxsi rəyi normativ müddəadan ayırmaq və suallara aydın cavab verməkdir. Maarifləndirmə ictimai etimadı məhz bu dəqiqlik vasitəsilə gücləndirir.
Məktəblə ailə arasında ünsiyyət də həmin prinsiplərə söykənməlidir. Valideynin mənəvi dəyərləri hörmətlə dinlənilməli, məktəbin ümumi tələbləri isə əsaslandırılmış şəkildə izah edilməlidir. Uşağın təhsili və psixoloji rahatlığı bütün müzakirələrin mərkəzində qalmalıdır. Fikir ayrılığının uşağın üzərindən aparılması onun həm məktəbə, həm də ailəyə münasibətini çətinləşdirə bilər. Dialoq və aydın qaydalar belə hallarda daha sağlam həll imkanları yaradır.
Milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi onların gündəlik davranışda yaşadılmasından da asılıdır. Dürüstlük, mərhəmət, zəhmətə hörmət, vətənpərvərlik və başqalarının haqqına həssaslıq uşağın gördüyü nümunələr vasitəsilə möhkəmlənir. Ailə, məktəb və cəmiyyət bu dəyərləri öz münasibətlərində nümayiş etdirdikdə mənəvi tərbiyə daha təsirli olur. Belə mühitdə tarixi irsə bağlılıq məsuliyyətli vətəndaş davranışı ilə tamamlanır.
Dünyəvi dövlətçiliklə dini-mənəvi irsə qayğının vəhdəti ortaq hüquqi mühitin qorunması və xalqın yaddaşının yaşadılması üzərində qurulur. Bu yanaşmanın gücü hər bir sahənin məqsədinin aydın anlaşılmasındadır: məktəb elmi bilik və bərabər təhsil mühiti yaradır, mədəni irsə qayğı tarixi davamlılığı təmin edir, inanca hörmət isə insanlar arasında etimadı möhkəmləndirir. Həmin istiqamətlər məsuliyyətlə həyata keçirildikdə milli dəyərlərinə bağlı, bilikli və qarşılıqlı hörmət mədəniyyətinə malik cəmiyyətin inkişafına xidmət edir.

Samir Cəfərov,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini
Neftçala şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbin direktor müavini