Duz səhrasına çevirilən Aralıq dənizi necə bərpa olunub?

Təxminən 5,6 milyon il əvvəl Aralıq dənizi demək olar ki, tamamilə quruyaraq nəhəng duz səhrasına çevrilib. Alimlərin fikrincə, daha sonra Atlantik okeanının suları Cəbəllütariq boğazı istiqamətindən yenidən hövzəyə daxil olub və dəniz geoloji baxımdan çox qısa müddətdə yenidən dolub.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Space Daily” nəşrinin yazdığına görə, müasir geoloji tədqiqatlar göstərir ki, təxminən 5,33 milyon il əvvəl Atlantik okeanı indiki Cəbəllütariq boğazı bölgəsindən Aralıq dənizi hövzəsinə yenidən yol açıb. Alimlər hesab edirlər ki, hövzənin əsas hissəsi bir neçə ay, ən çoxu isə iki il ərzində su ilə dolub. Bununla belə, prosesin bəzi detalları hələ də elmi müzakirə mövzusudur.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, hazırda Aralıq dənizi Cəbəllütariq boğazı vasitəsilə Atlantik okeanından daxil olan davamlı su axını hesabına mövcuddur. Dənizin səthindən buxarlanan suyun həcmi çaylar və yağıntılar vasitəsilə daxil olan suyun həcmindən çox olduğuna görə, bu əlaqə olmasa, hövzə tədricən quruyardı.

Messin duzluluq böhranı

Geoloqların qənaətinə görə, təxminən 5,97 milyon il əvvəl tektonik plitələrin hərəkəti, dünya okeanının səviyyəsindəki dəyişikliklər və iqlim amilləri nəticəsində Atlantik okeanı ilə Aralıq dənizi arasındakı əlaqə ciddi şəkildə zəifləyib. Bu hadisə tarixə Messin duzluluq böhranı kimi düşüb.

Həmin dövrdə su intensiv şəkildə buxarlanıb, dənizin dibində isə böyük həcmdə gips və daş duz yataqları formalaşıb.

Ən geniş yayılmış modellərdən birinə əsasən, böhranın pik mərhələsində suyun səviyyəsi bir kilometrdən çox aşağı enib. Dəniz dibinin böyük hissəsi duzlu düzənliklərə, yüksək duzluluğa malik göllərə və çayların axmağa davam etdiyi dərin kanyonlara çevrilib.

Nəhəng daşqın necə baş verib?

Alimlərin fikrincə, müəyyən mərhələdə Atlantik okeanının suları Cəbəllütariq yaxınlığındakı təbii maneəni aşaraq Aralıq dənizi hövzəsinə daxil olmağa başlayıb.

İlkin mərhələdə su axınının zəif olduğu güman edilir. Lakin axın qayaları tədricən aşındırdıqca kanal daha da dərinləşib və nəticədə daha çox su keçirməyə başlayıb. Bu isə eroziyanı daha da gücləndirərək prosesi öz-özünü sürətləndirən nəhəng daşqına çevirib.

2009-cu ildə "Nature” jurnalında dərc olunan modelə görə, su axınının maksimal həcmi saniyədə təxminən 100 milyon kubmetr təşkil etmiş ola bilər. Bu göstərici Amazon çayının orta su sərfindən təxminən min dəfə çoxdur.

Belə şəraitdə Aralıq dənizində suyun səviyyəsinin gündə 10 metrdən çox yüksəldiyi ehtimal olunur.

Proses min illərlə davam etmiş ola bilər

Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, tez-tez qeyd olunan "iki il" ifadəsi bütün prosesin bu qədər davam etdiyi anlamına gəlmir.

Onların fikrincə, Atlantik okeanının sularının ilk dəfə hövzəyə daxil olması min illərlə davam etmiş ola bilər. Əsas su kütləsinin hövzəni doldurması isə hesablamalara görə bir neçə aydan iki ilədək davam edib.

Yeni dəlillər əldə olunub

2025-ci ildə "Communications Earth & Environment” jurnalında dərc olunan araşdırmada Siciliyanın cənub-şərqində 300-dən çox asimmetrik relyef zolağının aşkar edildiyi bildirilib.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu relyef formaları Aralıq dənizinin yenidən dolması zamanı şərq istiqamətində hərəkət edən güclü su axını nəticəsində yaranıb.

Əlavə sübut kimi Siciliya yaxınlığındakı iri, nizamsız çöküntü layları və Cəbəllütariq ətrafında seysmik tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmiş qədim eroziya kanalı göstərilir.

Bununla belə, bütün geoloqlar Aralıq dənizinin tamamilə quruduğu fikri ilə razılaşmırlar. Bəzi alimlər hesab edirlər ki, böhran dövründə hövzənin müəyyən hissələrində yüksək duzluluğa malik su qatı qalmış və Atlantik okeanı ilə əlaqə heç vaxt tam kəsilməmiş ola bilər.

Bununla yanaşı, tədqiqatçılar bir məsələdə həmfikirdirlər: Messin duzluluq böhranı Yer tarixinin ən böyük geoloji hadisələrindən biri olub. Sonradan Atlantik okeanının sularının hövzəyə qayıtması isə müasir elmdə məlum olan ən iri daşqın hadisələrindən birinə səbəb olub.

Aydın