Ədəbi mükafatlar nə üçün təsis olunur? Mətanət Vahid

Kulis.az ədəbiyyatşünas alim Məranət Vahidin ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı ilə bağlı fikirlərini təqdim edir.

Ədəbi mükafatlar bədii əsər müəlliflərinin uğurlarına diqqət yönləndirmək, bir növ, onları həvəsləndirmək, işlərini stimullaşdırmaq, dəyər vermək üçün təsis olunur. Konkret qaydalar əsasında hazırlanmış nizamnamə çərçivəsində münsiflər və ekspertlər tərəfindən müəyyənləşdirilən qaliblər sonda əsasən, pul, bəzən isə simvolik olaraq diplom, medal, yaxud heykəlcik kimi prizlərlə mükafatlandırılırlar.
Mütəxəssislər müsabiqələrin təşkilinin daha çox “ədəbiyyat bazarı”nın işinə müsbət təsir etmək funksiyası daşıdığını qeyd edirlər: müsabiqə kitabın böyük tirajla satılmasına rəvac verdiyindən müxtəlif qrupların maraqlarına xidmət edən bəzi ədəbi müsabiqələrdə bu işdən karlı çıxan, əsasən, naşirlər olur. Bununla belə, miqyasından asılı olmayaraq, istənilən müsabiqə ədəbi prosesdə müəyyən bir canlanma yaradır: analiz və təhlillərin aparılmasına, müzakirələrin qızışmasına səbəb olur ki, məsələlər əgər ədəbiyyat sərhədlərini aşıb şəxsi müstəviyə gətirilməzsə, hər bir halda, ədəbiyyatın xeyrinə işləyir.
Dünyada ən nüfuzlu hesab olunan, ən çox müzakirə və tənqid obyektinə çevrilən mükafatlardan biri 1901-ci ildə təsis edilmiş Nobel adına ədəbiyyat mükafatıdır. İsveçli kimyaçı-mühəndis, alim Alfred Bernhard Nobel tərəfindən təsis edilmiş Nobel mükafatı üzərində təsisçinin təsviri olan medal, diplom və çekdən ibarətdir; pul mükafatının məbləği Nobel komitəsinin gəlirlərindən asılıdır.
Belə ki, A.Nobelin 1895-ci il 27 noyabr tarixində hazırlanmış vəsiyyətinə əsasən, onun 31 milyon isveç kronundan ibarət kapitalı aksiya və istiqrazlara yatırılıb və hər il ondan əldə olunan gəlirlər beş bərabər hissəyə ayrılaraq, mükafatlara xərclənir. 1901-ci ilin 10 dekabr tarixində ilk laureat olan fransız şairi Rene Sülli-Prüdoma təqdim edilmiş mükafatın məbləği 150 min isveç kronu təşkil edirdi.
2011-ci ildə Nobel mükafatının məbləği 10 milyon İsveç kronuna çatmışdı. 2012-ci ildə isə Nobel Fondunun kapitalını uzunmüddətli perspektivdə qorumaq məqsədilə mükafatın məbləği 8 milyon krona endirildi. Sonrakı illərdə məbləğ yenidən artırıldı və 2025-ci ildə 11 milyon, bu il isə 12 milyon İsveç kronu müəyyən edildi.
Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatlara, ənənəvi olaraq, təsisçinin vəfatının ildönümündə - dekabrın 10-da Stokholmda keçirilən mərasimdə İsveç kralı tərəfindən təqdim olunur. Nobel Fondunun əsasnaməsinə əsasən, təltifdən 6 ay sonra laureat mükafatlandırılmış işi ilə əlaqəli mövzuda mühazirə ilə çıxış etməlidir.
Nobel mükafatlarının təqdimetmə mərasimindən sonra Stokholm meriyasının Mavi zalında təxminən 1300 nəfərin iştirakı ilə ənənəvi banket təşkil olunur. Bu mərasim özünəməxsus qaydaları və uzun illərdir qorunan ənənələri ilə seçilir. 2012-ci ildə isveçli rejissor Peter Flinth banket zamanı baş verən qətl hadisəsini süjet xəttinə çevirən “Nobelin son vəsiyyəti” ("Nobels testamente") adlı kriminal film çəkib.
Nobel Fondunun nizamnaməsinə əsasən, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına namizədləri İsveç Akademiyası və digər akademiyaların, analoji məqsəd və vəzifələri olan institut və cəmiyyətlərin üzvləri; universitet və ali məktəblərin ədəbiyyat və dilçilik professorları; ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatları, eləcə də müvafiq ölkələrin yazıçılar təşkilatlarının sədrləri irəli sürə bilərlər...

2026-cı il Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı 1950-ci il təvəllüdlü kanadalı şair, esseist və tərcüməçi Enn Karson (Anne Carson) oldu. Antik yunan ədəbiyyatı üzrə mütəxəssis olan Karson yaradıcılığında klassik mifləri müasir təcrübə ilə birləşdirir, şeir, nəsr və tərcümə arasında sərhədləri aradan qaldırır. Onun "Qırmızının avtobioqrafiyası" ("Autobiography of Red") əsəri Herakl mifindən ilhamlanan, şeir formasında yazılmış roman kimi diqqət çəkir.

İsveç Akademiyası yazıçını klassik ənənə ilə yaradıcı dialoq apararaq müasir ədəbiyyat üçün yeni formalar yaradan cəsarətli və novator yaradıcılığına görə mükafatlandırıb.