“Eldar” Azərbaycanın öz şamıdır

Bir vaxtlar yolum ölkəmizin aran rayonlarına tez-tez düşərdü. Burada yol kənarlarında, park və meydanlarda hündür, “çətirli” şam ağaclarını görəndə bunların Sibir tərəflərdən gətirildiyini düşünürdüm.

Bu ağaclar həm susuzluğa çox davamlıdırlar, həm də yayın qızmarına, qışın sazağına dözürlər. Bu ağacların kölgəsində mən də Günəşin yandırıcı şüalarından çox daldalanmışam. Amma bilmirdim ki, “ağac dostlarım” məhz Eldar şamı adlanır və təbii olaraq yalnız Samux rayonunun ərazisindəki Ellər oyuğu adlanan ərazidə yetişir. Əlbəttə, bunu biləndə çox sevindim. Deməli, Eldar şamı bizim yerlərin “övladıdır”. Ona görə də, hər birimizə, necə deyərlər, bir köynək yaxındır.

İndi isə keçək əsas mətləbə. Yuxarıda adını çəkdiyim “Ellər oyuğu” adlanan ərazidəki nadir şam meşəliyini qorumaq üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü il 16 dekabr tarixli sərəncamı ilə Eldar Şamı Dövlət Təbiət Qoruğu yaradılmışdır. Eldar şamı Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı kitab”ına daxil edilmişdir.

Qeyd edək ki, hələ 1910-cu ildə 3,5 min hektar sahədə Eldar şamı sahəsi botaniki yasaqlıq elan edilmişdi. Azərbaycan hökumətinin 5 may 1948-ci il tarixli qərarı ilə “Eldar şamı” yasaqlığı yaradılmışdı. O illərdə Eldar şamı respublikamızın müxtəlif regionlarının quraq sahələrində əkilməyə başlanılmışdı. Axı, bu hündür, yaraşıqlı ağaclar quraq, az münbit torpaqlı sahələrin yaşıllaşdırılması üçün ən yaxşı vasitədir.

Xatırladaq ki, “Eldar şamı” yasaqlığının 1961-ci ildə 300 hektar sahəsi Türyançay qoruğunun, 1967-ci ildən isə Göygöl qoruğunun filiallarına çevrilib. Eldar Şamı Dövlət Qoruğunun ərazisi 1978-ci ildə dövlət meşə torpaqlarının hesabına 92 hektar artırılıb. Hazırda qoruğun ərazisi 1686 hektardır.

Məlumat üçün bildirək ki, qoruğun yerləşdiyi ərazi şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanan alçaq dağlıq sahədir. Torpaq örtüyü burada şiddətli surətdə eroziyaya uğramışdır. Ərazidə yarımsəhra və quru bozqırların (çöllüklər-müəllif) yayı quraq keçən mülayim-isti iqlim tipi hakimdir. “Ellər oyuğu”nda özünəməxsus arid meşə landşaftı yaranmışdır.

Burada meşələr əsasən Eldar şamı, ardıc, saqqız ağacı, murdarça, doqquzdon, nar, efedra, zirinc, qarağan, dovşan alması, qaratikan kimi ağac və kollardan ibarətdir. Qoruğun ərazisinin əsas hissəsini meşə sahəsi, qalan hissəsini isə yarğanlar və sıldırım yamaclar təşkil edir.

Burada heyvanlar aləmi elə də zəngin deyil. Yaz-yay aylarında kərtənkələ və ilanlar ərazidə təhlükə mənbəyinə çevrilir. Buralar həm də əngin səmaların “cəsur sakinləri” sayılan qartalların oylağıdır. Qoruğun ərazisində ev heyvanlarından dovşan, quşlardan isə kəklik daha çoxdur.

Ekoloqlar qeyd edirlər ki, Eldar şamı adi meşələr üçün qeyri-adi hesab edilən şəraitdə bitib inkişaf etdiyindən bu gün ölkəmizin quraq və az münbit torpaqlı ərazilərin yaşıllaşdırılması üçün əvəzsiz ağac növüdür. Ondan tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının salınması, dərə və yarğanların eroziyasının qarşısının alınması, qumluqların bərkidilməsi, dekorativ yaşıllaşdırma tədbirləri üçün də geniş istifadə edilir.

Bir sözlə, Eldar şamı ağaclarını nə qədər çox əkib-becərsək, park, küçə və meydanlarımız daim yaşıllıq içində olar. Yaşıllıqlar təmiz hava, oksigen deməkdir. Həm canımız sağlam olar, həm də şəhərlərimiz gözəlləşər.

M.HACIXANLI
XQ