Elm dünyasını təəccübləndirən kəşf: 550 milyon illik sirr açıldı

Alimlər insan beyninin əslində iki ayrı orqandan ibarət olduğunu müəyyənləşdiriblər

ABŞ-ın Stanford Medicine universitetinin alimləri insan beyninin vahid orqan kimi deyil, təkamül prosesində birləşmiş iki fərqli sinir sistemindən formalaşdığını müəyyənləşdiriblər. Araşdırmanın nəticələri beynin inkişafı ilə bağlı uzun illərdir qəbul edilən elmi təsəvvürlərə yeni baxış gətirir. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, beynin ön və arxa hissələri inkişafın ən erkən mərhələlərindən etibarən bir-birindən fərqli hüceyrə mənşəyinə malikdir.

Alimlərin fikrincə, beynin ön hissəsi və orta beyin daha yüksək səviyyəli düşünmə, dil, şüur və abstrakt təfəkkür kimi funksiyalarla əlaqəlidir. Arxa beyin isə tənəffüs, ürək döyüntüsünün tənzimlənməsi, yuxu və aclıq kimi həyati və avtomatik proseslərə nəzarət edir.

Tədqiqatçılar siçan embrionlarının inkişafını araşdırarkən beynin formalaşmasında iştirak edən iki fərqli ilkin hüceyrə qrupunu müəyyən ediblər. Bu hüceyrələrdən biri Otx2, digəri isə Gbx2 adlı genlə əlaqəlidir. Birinci qrup ön və orta beynin, ikinci qrup isə arxa beynin formalaşmasına səbəb olur.

Maraqlısı budur ki, bu iki hüceyrə qrupu inkişafın ən erkən mərhələlərindən etibarən bir-birindən ayrıdır və üst-üstə düşmür. Tədqiqatçılar bunun hüceyrələrdə genlərin aktivləşməsinə təsir edən xromatin quruluşundakı fərqlərlə əlaqəli olduğunu müəyyənləşdiriblər.

Laboratoriyada arxa beyin neyronları yetişdirilib

Yeni kəşfin mühüm nəticələrindən biri də alimlərin insanın arxa beyninə aid motor neyronlarını laboratoriya şəraitində yetişdirə bilməsidir.

Tədqiqatçılar insan pluripotent kök hüceyrələrindən istifadə edərək funksional arxa beyin motor neyronları əldə ediblər. Bu hüceyrələr elektrik aktivliyi nümayiş etdirib və üz, dil və udma proseslərini idarə edən əzələlərlə əlaqəli neyron xüsusiyyətləri göstərib. Alimlər hesab edirlər ki, bu imkan amiotrofik lateral skleroz (ALS) və spinal əzələ atrofiyası (SMA) kimi beyin kötüyünə təsir edən xəstəliklərin öyrənilməsində yeni imkanlar yarada bilər.

Bu xəstəliklər zamanı müəyyən arxa beyin neyronlarının fəaliyyəti pozulur. İndiyədək həmin hüceyrələri laboratoriyada lazımi formada əldə etmək çətin olduğundan xəstəliklərin mexanizmlərini araşdırmaq da məhdud imkanlarla mümkün olub.

Kəşfin təkamüllə bağlı tərəfi

Tədqiqatçılar daha sonra bu inkişaf xüsusiyyətinin yalnız insanlara aid olub-olmadığını araşdırıblar. Onlar təxminən 550 milyon il geriyə gedərək müxtəlif canlıların inkişafını müqayisə ediblər.

Eyni iki mənşəli sinir sistemi modelinə toyuqlarda və zebra balıqlarında, eləcə də insanlarla uzaq qohumluğu olan palıdqurdu kimi dəniz canlılarında rast gəlinib. Bu isə beynin iki fərqli qədim sinir sisteminin təkamül prosesində bir araya gəlməsi ehtimalını gücləndirir.

Stanford Medicine tədqiqatçıları bildirirlər ki, növbəti mərhələdə onurğa beyninin inkişaf mənşəyini və ALS və SMA kimi xəstəliklərin arxa beyin neyronlarına necə təsir etdiyini daha ətraflı araşdırmaq istəyirlər. Araşdırmanın nəticələri 18 sentyabr 2026-cı ildə Nature Neuroscience jurnalında dərc olunub.

Lalə Mehralı