Elmlə dini necə barışdırmaq olar? Qaydalara meydan oxuyan dahi

Bu gün fransız filosof Emil Butrunun doğum günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə onun haqqında materialı təqdim edir.

Emil Butru XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Fransa fəlsəfəsinin inkişafında müstəsna rol oynamış görkəmli filosof, Fransız Akademiyasının üzvü və epistemologiya sahəsinin ən nüfuzlu mütəfəkkirlərindən biridir. O, dövrünün hakim cərəyanı olan qatı pozitivizmə, mexaniki materializmə və determinizmə kəskin etiraz edərək təbiətdə və insan təfəkküründə təsadüfilik anlayışını fəlsəfənin mərkəzinə gətirib.

Emil Butru 28 iyul 1845-ci ildə Paris yaxınlığındakı Monroja şəhərində anadan olub. O, Fransanın ən nüfuzlu təhsil müəssisələrindən biri olan École Normale Supérieure-də fəlsəfə təhsili alıb, daha sonra Almaniyanın Heydelberq Universitetində Eduard Zellerin rəhbərliyi altında antik fəlsəfə və alman ideologiyasını dərinləşdirib.

Fransaya qayıtdıqdan sonra Monpelye və Nansi universitetlərində dərs deyib, 1888-ci ildən etibarən isə məşhur Sorbonna Universitetində fəlsəfə kafedrasına rəhbərlik edib. Butru sadəcə bir nəzəriyyəçi deyil, həm də dövrünün ən böyük ziyalılarını yetişdirən müəllim idi. O, məşhur riyaziyyatçı və fizik Anri Puankarenin bacısı ilə evlənib. Digər dahi filosof Anri Berqsona isə güclü təsir göstərib.

Butrunun fəlsəfi sisteminin zirvəsi onun 1874-cü ildə müdafiə etdiyi doktorluq dissertasiyası — "Təbiət qanunlarının kontingentliyi haqqında" əsəridir.

XIX əsrdə elmdə belə bir baxış hakim idi: kainat saat mexanizmi kimi işləyir, hər hadisə sərt və dəyişməz riyazi-fiziki qanunlara tabedir, burada azadlığa və ya təsadüfə yer yoxdur. Butru bu mexaniki determinizmə qarşı çıxaraq aşağıdakı təməl iddiaları irəli sürdü:

Kainat vahid və yeknəsəq sistem deyil, pilləli keyfiyyət səviyyələrindən ibarətdir: Xalis varlıq – Mexanika – Kimya – Biologiya – Psixologiya – Sosiologiya və Əxlaq.

Aşağı səviyyə yuxarını tam izah edə bilmir: Hər bir yuxarı səviyyədə aşağıda olmayan tamamilə yeni, gözlənilməz keyfiyyətlər təzahür edir. Məsələn, biologiya qanunlarını sırf fizika və kimya ilə, insanın şüurunu və əxlaqını isə sırf biologiya ilə axıra qədər izah etmək mümkünsüzdür.

Qanunlar zərurət deyil, əldə olunmuş vərdişlərdir: Butruya görə, təbiət qanunları mütləq və dəyişməz metafizik zərurətlər deyil. Onlar təbiətin zamanla qazandığı stabil "vərdişlərdir". Elm bizə mütləq həqiqəti deyil, yalnız hadisələr arasındakı təxmini və nisbi əlaqələri verir.

Əgər təbiət qanunları mütləq determinist deyilsə, deməli, kainatın təməlində dəyişmə, yaradıcılıq və insan azadlığı üçün yer var. Butru elmi inkar etmirdi; o, elmin həddini göstərərək insan ruhunun, mənəviyyatının və iradəsinin azadlığını elmə qarşı çıxmadan müdafiə edirdi.

Emil Butru elm ilə din və mənəviyyat arasındakı ziddiyyəti aradan qaldırmağa çalışan filosoflardandır. Onun düşüncəsinə görə, elm bizə dünyada necə yaşamaq və hərəkət etmək üçün vasitələr verir, lakin həyatın niyə və nə üçün yaşandığını, onun mənası və dəyərini izah edə bilmir. Məhz buna görə də elm, fəlsəfə, əxlaq və din bir-birini inkar etmək əvəzinə, insan şüurunun fərqli təzahürləri kimi bir-birini tamamlamalıdır:

Elm – hadisələrin zahiri sxemini və nisbi qanunauyğunluqlarını öyrənir, mütləq zərurət təşkil etmir.

Fəlsəfə – varlığın müxtəlif səviyyələri arasındakı keçidləri və azadlıq imkanlarını təhlil edir.

Mənəviyyat və din – insana ali məqsədlər, iradə, yaradıcılıq və əxlaqi məsuliyyət hissi bəxş edir.

Emil Butru 14 noyabr 1921-ci ildə Parisdə vəfat edib. O, Fransa fəlsəfəsində Klassik Fransız Spiritualizmi ilə Konventionalist elm fəlsəfəsi arasında əsas keçid halqasıdır.

Onun elmi qanunların sarsılmazlığına şübhə ilə yanaşması sonradan Anri Puankare, Pyer Dühem və Qaston Başlyar kimi filosofların elmdə konventionalizm və kritik epistemologiya məktəblərini formalaşdırmasına yol açdı.

Berqsonun dünyaca məşhur "Həyati qüvvə" və "Xalis zaman" fəlsəfəsi birbaşa Butrunun kontingentlik və təbiətin yaradıcı azadlığı nəzəriyyəsindən bəhrələnib.

Bu gün Emil Butru elmin kor-koranə doqmalaşdırılmasına qarşı çıxan, insanın azad iradəsini və varlığın zənginliyini müdafiə edən ən orijinal filosoflardan biri kimi xatırlanır.