Ərdoğanın Şuşa səfəri: Zəfərin siyasi mesajları

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Zəfər Günü münasibətilə Şuşaya səfər etdi. Bu səfər ilk növbədə, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin sadəcə iki qonşu dövlət arasındakı əməkdaşlıqdan ibarət olmadığını, ortaq tarixi yaddaşa, milli maraqlara və strateji hədəflərə əsaslanan müttəfiqlik olduğunu bir daha nümayiş etdirdi.

Burada xüsusilə diqqət yetirilməli məqam səfərin məhz Şuşada və Zəfər Günü kontekstində baş tutmasıdır. Çünki Şuşa Azərbaycan xalqı üçün yalnız azad edilmiş şəhər deyil, həm də milli iradənin, dövlət suverenliyinin və tarixi ədalətin bərpasının rəmzidir. Ərdoğanın bu məkanda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə bir araya gəlməsi həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan olduqca mühüm hadisədir. Xatırlayaq ki, 2021-ci ildə məhz Şuşada imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycanla Türkiyə arasındakı münasibətləri rəsmən müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi. Bu baxımdan bugünkü siyasi mənzərəni həmin sənədin müəyyənləşdirdiyi strateji xəttin davamı kimi qiymətləndirmək lazımdır. Əgər 2020-ci ildə Azərbaycan hərbi gücü ilə regionda yeni reallıq yaratdısa, sonrakı illərdə Azərbaycan və Türkiyə bu reallığın siyasi, diplomatik və iqtisadi əsaslarını möhkəmləndirmək istiqamətində fəaliyyət göstərdilər. Ərdoğanın Şuşaya səfəri də göstərir ki, Qarabağ Zəfəri yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə türk dünyasının siyasi yaddaşında mühüm yer tutur.

Bu səfərin ikinci mühüm tərəfi Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ətrafında son dövrlərdə formalaşdırılmağa çalışılan müxtəlif informasiya manipulyasiyalarına verilən cavabdır. Etiraf etməliyik ki, müəyyən mərhələlərdə sosial şəbəkələrdə və ayrı-ayrı informasiya platformalarında Bakı ilə Ankara arasında fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyi, münasibətlərdə soyuqluq yarandığı barədə təsəvvür formalaşdırmağa cəhdlər göstərilirdi. Hətta ayrı-ayrı regional məsələlərə münasibətdə fərqli diplomatik yanaşmalar iki dövlət arasında strateji ziddiyyət kimi təqdim olunurdu. Halbuki müttəfiq dövlətlərin bütün məsələlərdə eyni taktiki mövqedən çıxış etməsi zəruri deyil. Əsas məsələ strateji məqsədlərin və fundamental milli maraqların üst-üstə düşməsidir. İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Şuşada bir araya gəlməsi bu baxımdan mühüm siyasi mesajdır. Bu görüş göstərdi ki, Azərbaycanla Türkiyənin münasibətlərini ayrı-ayrı informasiya kampaniyaları və süni şəkildə yaradılan siyasi mübahisələr üzərindən qiymətləndirmək doğru deyil. Əksinə, iki dövlətin liderləri münasibətlərin institusional əsaslarını daha da gücləndirmək niyyətindədirlər. Ərdoğanın verdiyi qardaşlıq və birlik mesajları da məhz bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanla Türkiyəni bir-birindən uzaqlaşdırmağa çalışan dairələr üçün ən ciddi cavab iki ölkənin konkret siyasi qərarlar, qarşılıqlı səfərlər və ortaq layihələr vasitəsilə müttəfiqliyi davam etdirməsidir.

Şuşa görüşünün üçüncü mühüm istiqaməti hərbi-siyasi əməkdaşlıq və regional təhlükəsizlik məsələləridir. Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsində əldə etdiyi tarixi qələbədən sonra ordu quruculuğunu dayandırmadı, əksinə, Silahlı Qüvvələrin modernləşdirilməsini, yeni texnologiyaların tətbiqini və hərbi hazırlığın yüksəldilməsini prioritet istiqamətə çevirdi. Bu prosesdə Türkiyə ilə əməkdaşlıq xüsusi yer tutur. Birgə hərbi təlimlər, zabit hazırlığı, müdafiə sənayesi sahəsində əlaqələr və müasir hərbi idarəetmə təcrübəsinin mənimsənilməsi iki ölkənin təhlükəsizlik imkanlarını gücləndirir. Lakin burada mühüm siyasi məqam var: Azərbaycan-Türkiyə hərbi müttəfiqliyini regionda yeni qarşıdurma yaratmaq təşəbbüsü kimi deyil, təhlükəsizlik və çəkindirmə mexanizmi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Çünki Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması üçün dövlətlərin suverenliyinə hörmətlə yanaşı, yeni hərbi avantüraların qarşısını ala biləcək güc balansının mövcudluğu da vacibdir. Azərbaycan artıq öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmiş dövlətdir. İndi əsas hədəf əldə edilmiş nəticələrin qorunması, regionda sabitliyin möhkəmləndirilməsi və mümkün təhlükəsizlik risklərinin minimuma endirilməsidir. Türkiyənin Azərbaycanın yanında olması da bu prosesdə mühüm strateji amildir. Bu müttəfiqlik eyni zamanda regiondakı digər aktorlara Azərbaycanın təhlükəsizliyinin daha geniş siyasi və hərbi əməkdaşlıq sistemi daxilində qiymətləndirildiyini nümayiş etdirir.

Dördüncü mühüm məsələ Şuşa görüşünün iqtisadi və investisiya perspektivləridir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yeni mərhələsində artıq yalnız siyasi həmrəylik və hərbi əməkdaşlıq deyil, qarşılıqlı iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi də ön plana çıxır. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, nəqliyyat-kommunikasiya infrastrukturunun inkişafı, sənaye müəssisələrinin yaradılması və yeni investisiya imkanlarının formalaşdırılması Türkiyə şirkətləri üçün geniş fəaliyyət perspektivləri açır. Burada söhbət yalnız tikinti layihələrindən getmir. Gələcək mərhələdə birgə sənaye parklarının yaradılması, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, yaşıl enerji, logistika mərkəzləri, turizm infrastrukturu və müdafiə sənayesi üzrə ortaq istehsal imkanları xüsusi əhəmiyyət qazana bilər. Eyni zamanda Orta Dəhlizin inkişafı və Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantılarının formalaşdırılması Azərbaycanla Türkiyənin geoiqtisadi mövqelərini daha da gücləndirə bilər. Bu layihələrin əhəmiyyəti yalnız iki ölkə ilə məhdudlaşmır. Onlar Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi və türk dövlətləri arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından da strateji xarakter daşıyır. Bu mənada Şuşada verilən iqtisadi əməkdaşlıq mesajlarını yeni investisiya mərhələsinin siyasi əsaslarının gücləndirilməsi kimi dəyərləndirmək mümkündür. Qarabağın bərpasında Türkiyənin iştirakı isə həm iqtisadi tərəfdaşlığın, həm də müharibədən sonrakı quruculuq prosesində qardaşlıq münasibətlərinin praktik ifadəsidir.

Beşinci istiqamət Şuşa görüşünün Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi arxitekturasına təsiridir. Bu gün regionda tamamilə yeni siyasi vəziyyət formalaşıb. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməklə uzun illər mövcud olmuş münaqişə reallığını dəyişdirib. İndi əsas müzakirə mövzusu postmünaqişə mərhələsinin hansı prinsiplər əsasında qurulacağıdır. Azərbaycan və Türkiyə regionda nəqliyyat əlaqələrinin açılmasını, iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsini və davamlı sülhün təmin olunmasını strateji prioritet kimi görürlər. Bu kontekstdə Ermənistanla münasibətlərin normallaşması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin normallaşma prosesi qarşılıqlı suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət əsasında inkişaf etməlidir. Şuşa görüşünün regional aktorlara verdiyi mesajlardan biri də budur ki, Cənubi Qafqazın gələcəyi keçmiş münaqişə mexanizmlərinin yenidən canlandırılması üzərində deyil, yeni əməkdaşlıq imkanları üzərində qurulmalıdır. Burada Türkiyənin rolu xüsusilə diqqətəlayiqdir. Ankara həm NATO üzvü, həm mühüm regional güc, həm də Azərbaycanla strateji müttəfiq olan dövlət kimi Cənubi Qafqazdakı proseslərə təsir imkanlarına malikdir. Azərbaycan isə müstəqil xarici siyasəti, enerji və nəqliyyat imkanları, artan hərbi-siyasi potensialı ilə regionun əsas aktorlarından biridir. Bu iki dövlətin koordinasiyalı fəaliyyəti regiondakı geosiyasi hesablamalara təsir göstərir və Cənubi Qafqazın beynəlxalq əhəmiyyətini artırır.

Nəhayət, Ərdoğanın Şuşaya səfərinin ən mühüm siyasi nəticəsi Zəfərin artıq yalnız tarixi hadisə kimi deyil, gələcək inkişaf strategiyasının əsaslarından biri kimi təqdim olunmasıdır. Azərbaycan 2020-ci ildə hərbi qələbə qazandı, 2023-cü ildə suverenliyini bütün ərazilərində bərpa etdi və sonrakı mərhələdə əsas diqqətini quruculuğa, məskunlaşmaya, iqtisadi inkişafa və beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə yönəltdi. Bu baxımdan Zəfər Günü keçmişin xatırlanması ilə yanaşı, gələcək hədəflərin müəyyənləşdirilməsi baxımından da xüsusi məna daşıyır. Ərdoğanın Şuşada olması bir daha göstərir ki, Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyi yalnız müharibə dövrünün siyasi həmrəyliyi deyil, sülh və inkişaf mərhələsinin də strateji tərəfdaşlığıdır. Burada daha geniş geosiyasi məqamı da nəzərə almaq lazımdır: Azərbaycanla Türkiyə arasındakı əlaqələrin güclənməsi türk dünyası daxilində siyasi və iqtisadi inteqrasiyaya əlavə impuls verir. Şuşa isə artıq yalnız Azərbaycan tarixində Zəfərin rəmzi deyil, türk dünyasının siyasi həmrəyliyini ifadə edən mühüm məkanlardan birinə çevrilib. Hesab edirəm ki, bu görüşün ən mühüm mesajı ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri hansısa üçüncü tərəfin mövqeyindən və ya regionda yaranan müvəqqəti siyasi konyunkturadan asılı deyil. Bu münasibətlər uzunmüddətli strateji maraqlara əsaslanır. Şuşada verilən əsas mesaj budur: Azərbaycan və Türkiyə Zəfəri birlikdə qeyd etməklə kifayətlənmir, həmin Zəfərin yaratdığı yeni geosiyasi reallığın gələcəyini də birlikdə formalaşdırmaq əzmindədirlər.

Züriyə Qarayeva