Ermənistanla yekun sülh sazişi bu tarixdə imzalanacaq

“Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən görüş Cənubi Qafqaz qonşuları arasında onilliklər boyu davam edən mübarizədə dönüş nöqtəsi oldu.

İki ölkə Sovet İttifaqından müstəqillik əldə etməmişdən əvvəl yaranmış münaqişəyə son qoyacaq, regional ticarət və investisiya imkanları açacaq və ABŞ-ı uzun müddət Rusiya, Türkiyə və İranın dominantlıq etdiyi regionda əsas oyunçu kimi bərqərar edə biləcək çərçivə sazişi imzalayıb”.

“Cebheinfo.az”-ın məlumatına görə, nüfuzlu “Foreing Policy” jurnalı belə yazıb.

“İlkin razılaşmanın hazırlanması bir neçə ay çəkdi və Vaşinqtonun postsovet məkanında ən böyük təşəbbüslərindən birinə çevrildi. Müqavilənin imzalanması Tramp administrasiyasının ABŞ-ı beynəlxalq öhdəliklərdən çıxarmaq və ya təsir dairəsini Kremlə vermək istədiyinə dair məşhur narrativləri mürəkkəbləşdirir. Lakin  saziş natamam olaraq qalır və həm region, həm də ABŞ üçün real risklər daşıyır”. 

ABŞ Milli Müdafiə Universitetinin Milli Strateji Araşdırmalar İnstitutunun görkəmli elmi işçisi Cefri Mankof “Foreing Policy”-də dərc olunan məqaləsində belə qeyd edib.Prosesdə iştirak edən bir məmurun sözlərinə görə, Tramp administrasiyası yekun sülh müqaviləsinin 2026-cı ilin sonuna qədər imzalanacağını və ratifikasiya olunacağını gözləyir. 

Bu məqsədə nail olmaq üçün bütün tərəflər, o cümlədən ABŞ öz öhdəliklərini yerinə yetirməli, eyni zamanda bir sıra həll olunmamış məsələləri nizamlamalıdır. “Ermənistan və Azərbaycan arasındakı münaqişə uzun müddətdir ki, Cənubi Qafqazın parçalanmasına və onun strateji marginallaşmasına səbəb olub. Bu, həm də Rusiyanın regionda dominantlıq etməsinə şərait yaradıb.

Çünki Moskva 1990-cı illərdən bəri istənilən yekun həll yollarını əngəlləyib, həm Bakını, həm də İrəvanı arbitr və təhlükəsizlik təminatçısı kimi Kremlə müraciət etməyə məcbur edib.Rusiyanın müdaxiləsi münaqişədə eskalasiyanın qarşısını alsa da, eyni zamanda onun uzunmüddətli həllinə mane oldu ki, bu da hər iki ölkəyə öz gələcəklərini təyin etməyə imkan verirdi.

Azərbaycanın 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində sarsıdıcı qələbəsi, ardınca 2023-cü ilin sonunda əvvəllər Ermənistanın nəzarətində olan qalan ərazilərə nəzarəti geri qaytarması prinsipial olaraq yeni reallıq yaratdı. Paşinyanın böyük xidmətlərinə gəlincə, o, başa düşürdü ki, sarsıdıcı hərbi məğlubiyyət, “Dağlıq Qarabağ”ın itirilməsi və etnik ermənilərin bu ərazilərdən “qaçması” yalnız sülhü zəruri etmir, həm də onun daimi qurulmasına nail olmaq imkanı yaradıb”. 

Məqalə müəllifinin fikrincə, bununla belə, sülh sazişinin konturları çoxdan bəllidir: ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması (o cümlədən Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti), sərhədlərin demarkasiyası, hüquqi iddialardan imtina, diplomatik münasibətlərin normallaşdırılması.

“Mart ayında Bakı və İrəvan bu şərtlərlə razılaşmanın əsas müddəalarını razılaşdırdıqlarını elan etdilər. İndi Ermənistan və Azərbaycan ABŞ-nin köməyi ilə çərçivə sazişindən tam hüquqlu sülh müqaviləsinə keçməlidir. 

Yenə də bir sıra əsas problemlər qalır. Danışıqları çoxdan çətinləşdirən iki məsələ Bakının Azərbaycanın materik hissəsini Naxçıvan anklavı ilə birləşdirən, Ermənistan ərazisindən dəhliz tələb etməsi və gələcək Ermənistan hökumətinin “Dağlıq Qarabağ”ın itirilməsi ilə barışmasını təmin edəcək Ermənistan Konstitusiyasına dəyişikliklərdir.

Mankofun fikrincə, Ermənistan və Azərbaycan arasında tam sülh, ilk növbədə, yeni müharibədən müdafiəni təmin etməklə region xalqlarına böyük fayda gətirəcək.

“Foreing Policy”-nin təhlilində diqqəti cəlb edən əsas məqam, Azərbaycan və Ermənistan arasında yekun sülh sazişinin dəqiq tarixinin göstərilməsi ilə bağlıdır. ABŞ rəsmi mənbələrinə istinadən yazılan məqalə üç nəticəyə gəlməyə əsas verir. 

Birincisi, paraflanma prosesində olduğu kimi, yekun sülh sazişinin imzalanmasın da ABŞ  Prezidenti Donald Tramp iştirak etmək istəyir. ABŞ Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin Ağ Evdə imzalanmasını istəyir. 

İkincisi, sülh müqaviləsinin mətninin müəyyənləşməsi üzərində ABŞ-nin gizli iştirakı ilə iş aparılır. Üçüncüsü, sülh müqaviləsinin 2026-cı ilin sonuna qədər yekunlaşdırılmasına dair tərəflər arasında razılaşma əldə olunub. Yekun imzalanma və ratifikasiya prosesinin məhz 2026-cı ilin sonuna təyin edilməsi çox güman ki, Ermənistan Konstitusiyasına ediləcək dəyişikliklərlə bağlıdır.

Bu isə Ermənistanda 2026-cı il iyunun 7-də keçiriləcək parlament seçkilərində sonra mümkün ola bilər. Nikol Paşinyan hakimiyyətinin növbəti seçkilərdə qalib gəlmək  şansı yüksəkdir. Ona görə də yeni hökumət və parlament formalaşdıqdan sonra, yəni 2026-cı ilin payız aylarında Ermənistanda konstitusiya referendumunun keçiriləcək.

Hətta Nikol Paşinyan ümumxalq səsverməsinin 2027-ci ilin əvvəlində baş tutacağını bildirir. Lakin “Foreing Policy”-də dərc olunan məqalə konstitusiyaya dəyişiklik məsələsində ABŞ-nin Ermənistanı tələsdirdiyini, hətta bu prosesi 2026-cı ilin sonuna qədər yekunlaşdırıb ratifikasiya etmək üçün Nikol Paşinyana təzyiq göstərdiyini deməyə əsas verir. 

Müşfiq Abdulla 
“Cebheinfo.az”

Açar sözlər: Ermənistansülh tarix imza