Ərzaq bazarında bahalaşma: Hansı məhsullar risk altındadır?

Azərbaycanda ərzaq qiymətlərinin artması həm istehsal xərcləri, həm də idxaldan asılılıqla bağlıdır.
Avtosfer.az-ın məlumatına görə, Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirlinin Ajans.az-a açıqlamasında bildirib ki, ərzaq məhsullarının bahalaşmasına bir sıra iqtisadi və mövsümi amillər təsir göstərir. Kənd təsərrüfatında istehsal xərclərinin yüksəlməsi, xarici bazarlarda qiymət dəyişiklikləri, daşınma və logistika xərclərinin artması, eləcə də təkliflə tələbat arasındakı tarazlığın pozulması son istehlak qiymətlərində özünü göstərir.
Ekspert bildirib ki, kənd təsərrüfatında toxum, gübrə, yanacaq, suvarma, texnika, əməkhaqqı və məhsulun saxlanması ilə bağlı xərclər qiymətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Heyvandarlıq məhsullarının maya dəyərinə isə xüsusilə yem xərclərinin dəyişməsi təsir edir. Bununla yanaşı, məhsulların daşınması, qablaşdırılması, anbarlarda saxlanması və ticarət mərhələsində yaranan əlavə xərclər də istehlakçının ödədiyi yekun qiymətin yüksəlməsinə səbəb olur.
Akif Nəsirlinin sözlərinə görə, idxal olunan ərzaq məhsullarının qiymətləri də xarici bazarlardakı vəziyyətdən birbaşa asılıdır. Beynəlxalq bazarlarda qiymətlərin artması, valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklər və logistika xərclərinin yüksəlməsi ölkəyə gətirilən məhsulların bahalaşmasına gətirib çıxara bilər.
Yerli istehsal qiymətləri aşağı sala bilərmi?
Ekspert qeyd edib ki, yerli istehsalın ərzaq qiymətlərinə təsiri məhsulun növündən və daxili tələbatın hansı hissəsinin yerli istehsal hesabına ödənilməsindən asılıdır. Azərbaycanın bəzi kənd təsərrüfatı məhsulları üzrə özünütəminetmə imkanları olsa da, bu, bütün ərzaq məhsulları üzrə idxaldan asılılığın aradan qalxdığı anlamına gəlmir.
Xüsusilə buğda, bitki yağları, heyvandarlıqda istifadə olunan yem və bir sıra digər məhsullar üzrə xarici bazarlardan asılılıq daxili qiymətləri beynəlxalq dəyişikliklərə həssas edir. Məsələn, heyvan yemlərinin bahalaşması son nəticədə ət və süd məhsullarının maya dəyərinin artmasına səbəb ola bilər.
Akif Nəsirli vurğulayıb ki, yerli istehsalın genişləndirilməsi idxal məhsulları ilə rəqabəti gücləndirə və qiymətlər üzərindəki təzyiqi azalda bilər. Lakin bunun üçün yalnız istehsal həcminin artırılması kifayət etmir. Suvarma imkanlarının yaxşılaşdırılması, məhsuldarlığın yüksəldilməsi, saxlama və emal infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi, eləcə də fermerlərin məhsullarını bazara çıxarmaq imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir.
Tələbatın artması da qiymətləri yüksəldir
Ekspertin fikrincə, ərzaq bazarında qiymətlərin dəyişməsinə istehlak səviyyəsi də təsir göstərir. Müəyyən məhsula tələbat artır, lakin təklif eyni sürətlə genişlənmirsə, bu, qiymət artımına səbəb ola bilər.
Bununla yanaşı, məhsulun istehsalçıdan istehlakçıya çatdırılması prosesində vasitəçilərin sayı, bazardakı rəqabətin səviyyəsi və məhsulun keçdiyi satış mərhələləri də qiymət fərqinin yaranmasında rol oynayır.
Akif Nəsirli hesab edir ki, ərzaq məhsullarının bahalaşmasını yalnız istehsalçıların davranışı və ya idxaldan asılılıqla izah etmək düzgün deyil. Qiymət artımının hansı mərhələdə baş verdiyi, buna hansı amillərin təsir göstərdiyi və məhsulun maya dəyəri ilə satış qiyməti arasındakı fərqin nədən qaynaqlandığı ayrıca araşdırılmalıdır.
Qarşıdakı aylarda ərzaq qiymətləri necə dəyişəcək?
Akif Nəsirlinin qənaətinə görə, qarşıdakı aylarda ərzaq məhsullarının bahalaşmasının davam etməsi mümkündür. Bununla belə, bütün məhsullar üzrə eyni qiymət dinamikasının müşahidə olunacağını indidən söyləmək olmaz.
Mövsümi amillər, məhsul yığımı, saxlama imkanları, idxal qiymətləri, enerji və nəqliyyat xərcləri qarşıdakı dövrdə qiymətlərin dəyişməsinə təsir göstərəcək. Xüsusilə idxaldan asılı olan taxıl və bitki yağları, yem xərcləri ilə sıx bağlı olan ət və süd məhsulları, eləcə də mövsümdənkənar tərəvəz və meyvələr üzrə bahalaşma təzyiqi yarana bilər.
Bununla belə, konkret məhsulların nə qədər bahalaşacağını əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirmək üçün cari bazar göstəriciləri, təchizat imkanları və idxal dinamikası nəzərə alınmalıdır.
Ekspert hesab edir ki, ərzaq qiymətlərinin artımını yalnız inzibati müdaxilələrlə məhdudlaşdırmağa çalışmaq əvəzinə, bahalaşmanın iqtisadi səbəblərinin aradan qaldırılmasına üstünlük verilməlidir.
Bunun üçün yerli istehsalın səmərəliliyi artırılmalı, fermerlərin istehsal xərcləri azaldılmalı, anbar və logistika infrastrukturu inkişaf etdirilməli, bazarda rəqabət gücləndirilməli və idxal mənbələri şaxələndirilməlidir. Eyni zamanda, istehsalçı ilə istehlakçı arasındakı qiymət fərqinin şəffaf şəkildə araşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Akif Nəsirlinin sözlərinə görə, əhalinin ərzaq xərclərinin azaldılması üçün bazarda məhsul bolluğunun təmin edilməsi ilə yanaşı, həmin məhsulların istehlakçıya münasib qiymətlə çatdırılması da vacibdir. Bu baxımdan, davamlı nəticə əldə etmək üçün istehsal, təchizat, saxlama və satış zəncirinin bütün mərhələlərində səmərəliliyin artırılması əsas şərtlərdən biridir.