“Əsas problem potensialın yüksək əlavə dəyərə çevrilməməsidir” İQTİSADÇI

“Azərbaycanda qeyri-neft iqtisadiyyatının genişləndirilməsi baxımından aqrar və emal sənayesində müəyyən irəliləyiş var". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib.

Onun sözlərinə görə, 2025-ci ildə qeyri-neft-qaz ixracı 3,63 milyard dollara çatıb, kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı isə 1,1 milyard dolları ötüb. Lakin ixracın strukturuna baxanda hələ də əsasən xammal və ilkin emal olunmuş məhsulların üstünlük təşkil etdiyi görünür:

"Ən böyük istifadə olunmamış potensial məhz xammalın daha yüksək əlavə dəyərli məhsula çevrilməsindədir. Məsələn, pambıqdan yalnız mahlıc və iplik deyil, hazır tekstil və geyim, meyvə-tərəvəzdən isə yalnız təzə məhsul deyil, konserv, şirə, qurudulmuş və dondurulmuş məhsullar istehsal etmək mümkündür. Rəsmi investisiya prioritetlərində də pambıq, qida, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, tekstil, kimya və metallurgiyada tam emal zəncirinin yaradılması xüsusi potensiala malik sahələr kimi göstərilir.

İkinci böyük istiqamət maşınqayırma və sənaye avadanlıqlarıdır. Azərbaycanda metal, kimya və enerji sektorları üçün müəyyən xammal və istehsal bazası var, amma bir çox avadanlıq, ehtiyat hissələri və texnoloji məhsullar idxal olunur. Kənd təsərrüfatı texnikası, dəmir yolu və avtomobil ehtiyat hissələri, elektrik avadanlıqları, tibbi cihazlar və məişət texnikasının yerli istehsalının genişləndirilməsi həm idxalı əvəz edə, həm də gələcəkdə ixrac imkanları yarada bilər.

Kənd təsərrüfatında isə əsas potensial yalnız istehsalın artırılmasında deyil, məhsuldarlığın yüksəldilməsindədir. Azərbaycan kənd təsərrüfatında məşğulluğun böyük payına baxmayaraq, sektorun məhsuldarlığı hələ aşağıdır. Buna görə müasir suvarma, aqrotexnologiyalar, toxumçuluq, seleksiya, aqrar logistika, soyuducu anbarlar, çeşidləmə və qablaşdırma sistemlərinə daha çox investisiya lazımdır.

Digər mühüm istiqamət logistika və tranzit xidmətləridir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, Bakı limanı, dəmir yolları və Orta Dəhliz imkanları ölkəyə yalnız tranzit haqqı deyil, logistika ətrafında böyük xidmət sektoru yaratmaq imkanı verir. Yükün sadəcə Azərbaycandan keçməsi əvəzinə onun burada saxlanılması, çeşidlənməsi, qablaşdırılması, sığortalanması, gömrük və maliyyə xidmətlərinin göstərilməsi daha yüksək əlavə dəyər yarada bilər. BVF də Azərbaycanın logistika və nəqliyyat qovşağına çevrilmə imkanlarının artıq nəticə verməyə başladığını qeyd edir.

İKT və rəqəmsal xidmətlər də kifayət qədər istifadə olunmamış potensiala malikdir. Burada əsas məsələ daxili bazar üçün proqram təminatı yaratmaqdan daha çox xarici bazara xidmət ixrac etməkdir. Proqramlaşdırma, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, maliyyə texnologiyaları, biznes proseslərinin autsorsinqi və bulud xidmətləri Azərbaycan üçün neftdən asılı olmayan valyuta gəliri mənbəyinə çevrilə bilər.

Turizmdə də böyük imkanlar qalır. Bakı ilə yanaşı Qarabağ və Şərqi Zəngəzur, dağ turizmi, sağlamlıq və sanatoriya turizmi, kənd və ekoturizm daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilə bilər. Burada əsas məqsəd turist sayını artırmaqdan əlavə, bir turistin ölkədə daha çox vəsait xərcləməsini təmin etmək olmalıdır. Rəsmi investisiya prioritetlərində də dağ, sağlamlıq və regional turizm ayrıca istiqamətlər kimi göstərilir.

Bundan başqa, bərpa olunan enerji və onun ətrafında yeni sənaye sahələri Azərbaycanın gələcək qeyri-neft iqtisadiyyatının mühüm istiqamətlərindən ola bilər. Günəş və külək enerjisi ilə yanaşı, enerji avadanlıqlarının istehsalı, enerji saxlama sistemləri, yaşıl hidrogen və elektrik enerjisinin ixracı yeni iqtisadi dəyər zəncirləri yarada bilər. Azərbaycanın 2030-cu ilədək elektrik istehsalında bərpa olunan enerjinin payını artırmaq planları bu sahənin gələcək əhəmiyyətini yüksəldir.

Məncə, Azərbaycanın əsas problemi potensialın olmaması deyil, mövcud potensialın kifayət qədər yüksək əlavə dəyərə çevrilməməsidir. Xammal istehsalından hazır məhsula, kənd təsərrüfatından aqro-sənayeyə, tranzitdən logistika xidmətlərinə, İKT istifadəsindən İKT ixracına keçid sürətləndirilməlidir. Əgər bu zəncirlər qurularsa, qeyri-neft iqtisadiyyatı sadəcə neft gəlirlərini kompensasiya edən sahə yox, müstəqil ixrac və iqtisadi artım mənbəyinə çevrilə bilər".