Eyni dərman, fərqli qiymət: Aptekdə niyə biri 5, digəri 20 manatdır?

Aptekdə tez-tez maraqlı mənzərə ilə qarşılaşmaq mümkündür: həkimin yazdığı təsiredici maddəni deyirsiniz və əczaçı qarşınıza müxtəlif qiymətlərdə bir neçə dərman qoyur. Birinin qiyməti digərindən iki, hətta bir neçə dəfə baha ola bilər. Halbuki qutuların üzərində eyni təsiredici maddə və eyni doza göstərilir. Bəs xəstə bahalısını alanda həqiqətən daha keyfiyyətli dərman alır?

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Məsələnin əsas səbəblərindən biri orijinal və generik dərman anlayışlarıdır. Yeni dərmanı hazırlayan şirkət onun təsiredici maddəsinin araşdırılması, klinik sınaqlar, qeydiyyat və bazara çıxarılması üçün böyük vəsait xərcləyə bilər. Patent müdafiəsi başa çatdıqdan sonra isə digər istehsalçılar həmin təsiredici maddə əsasında generik dərmanlar istehsal edə bilirlər.

FDA-nın məlumatına görə, təsdiqlənmiş generik dərman orijinal preparatla eyni təsiredici maddəyə, gücə, dərman formasına və qəbul yoluna malik olmalı, həmçinin bioekvivalentliyini göstərməlidir. Generiklərin daha ucuz olmasının əsas səbəblərindən biri istehsalçının orijinal preparat üçün aparılmış bahalı ilkin klinik tədqiqatları təkrar etməməsidir.

Ucuz dərman keyfiyyətsiz deməkdir?

Ən geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri budur. Eyni təsiredici maddəli dərmanın ucuz olması avtomatik olaraq onun keyfiyyətsiz olduğunu göstərmir.

Generik dərmanlarda köməkçi maddələr, tabletin rəngi, örtüyü və digər bəzi xüsusiyyətlər fərqlənə bilər. FDA bildirir ki, belə fərqlər əksər hallarda dərmanın təsirinə mane olmur, lakin az sayda xəstədə köməkçi maddələr dözümlülüyə və ya sorulmaya təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən “təsiredici maddəsi eynidirsə, bütün preparatlar tamamilə eynidir” demək də düzgün olmaz. İstehsal texnologiyası, köməkçi maddələr, dərman forması və konkret preparatın xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə daimi istifadə edilən və ya ciddi xəstəliklər üçün təyin olunan dərmanların özbaşına dəyişdirilməsi əvəzinə həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşmək daha təhlükəsizdir.

Bəs böyük qiymət fərqi haradan yaranır?

Qiymət yalnız tabletin içindəki maddənin dəyərindən ibarət deyil. Orijinal preparatın hazırlanmasına çəkilən tədqiqat xərcləri, brendin tanınması, istehsalçı şirkətin qiymət siyasəti və bazardakı rəqabət son qiymətə təsir edə bilər.

Generik istehsalçının vəziyyəti fərqlidir. O, artıq məlum olan təsiredici maddə əsasında məhsul hazırlayır və buna görə ilkin elmi-tədqiqat yükü daha aşağı ola bilər. Eyni preparat üzrə generik istehsalçıların sayı artdıqca rəqabət də qiymətləri aşağı sala bilər. FDA-nın məlumatında bir generik rəqibin belə qiyməti təxminən 30 faiz aşağı sala bildiyi, beş generikin rəqabət etdiyi hallarda isə azalmanın təxminən 85 faizə çata bildiyi göstərilir.

Deməli, 20 manatlıq dərmanın 5 manatlıq alternativindən dörd dəfə “güclü” olduğunu yalnız qiymətə əsasən söyləmək mümkün deyil.

Azərbaycanda qiyməti aptek özü müəyyən edir?

Burada mühüm Azərbaycan detalı var. Dövlət qeydiyyatına alınmış dərman vasitələrinin qiymətlərinin yuxarı həddi Tarif Şurası tərəfindən tənzimlənir. Qiymətləndirmədə “referans qiymət” metodundan istifadə edilir və Türkiyə, Fransa, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Yunanıstan, Polşa, Macarıstan, Bolqarıstan və Sloveniya daxil olmaqla 10 istinad ölkəsinin qiymətləri nəzərə alınır.

Tarif Şurası 22 iyul 2026-cı ildə də 143 dərman vasitəsinin qiymətinin yuxarı həddini tənzimləyib. Maraqlıdır ki, siyahıda yalnız təsiredici maddə deyil, ticarət adı, dərman forması, doza, qablaşdırmadakı miqdar və istehsal ölkəsi kimi göstəricilər də ayrıca nəzərə alınır.

Bu da vacib bir suala cavab verir: eyni təsiredici maddənin olması iki fərqli ticarət adlı dərmanın Azərbaycanda eyni qiymətə satılmasını tələb etmir. Preparatlar ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilir.

Aptekdə daha bahalısını almaq lazımdırmı?

Xəstə üçün əsas məsələ qiymətdən əvvəl həkimin hansı təsiredici maddəni, dozanı və dərman formasını təyin etdiyini anlamaqdır. Əgər eyni maddənin daha münasib alternativi varsa, “bunun generiki varmı?” və ya “eyni təsiredici maddəli daha münasib variant varmı?” sualını əczaçıya vermək olar.

Ancaq dərmanı sırf ucuz olduğuna görə özbaşına dəyişmək də doğru yanaşma deyil. Xüsusilə dozalanması həssas olan, uzun müddət qəbul edilən və ciddi xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan preparatlarda dəyişiklik həkimlə razılaşdırılmalıdır.

Digər tərəfdən, istehlakçı qiyməti də yoxlaya bilər. Azərbaycanda tənzimlənən dərmanların təsdiqlənmiş topdan və pərakəndə satış qiymətlərinin yuxarı həddi Tarif Şurasının məlumatlarında dərc edilir və müəyyən edilmiş həddən yüksək qiymətə satış qadağandır.

Nəticədə aptekdə iki qutunun üzərində eyni təsiredici maddəni görüb böyük qiymət fərqi ilə qarşılaşmaq qeyri-adi hal deyil. Baha dərman avtomatik olaraq daha yaxşı, ucuz dərman isə avtomatik olaraq zəif deyil. Alıcının baxmalı olduğu əsas göstəricilər təsiredici maddə, doza, dərman forması, istehsalçı və preparatın rəsmi qeydiyyatıdır. Ən vacib sual isə “ən bahalısı hansıdır?” deyil, “mənim üçün uyğun olan preparat hansıdır?” olmalıdır.