Futbolda bərabərlik hüququ

Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin futbol sahəsində bərabərlik hüququnun qorunmasına dair apardığı monitorinq təkcə idman mühitinə yönəlmiş texniki hesabat kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu sənəd daha geniş mənada dövlətin insan hüquqları siyasətinin idman kimi kütləvi, emosional və ictimai davranışları formalaşdıran bir sahədə necə təzahür etdiyini göstərən mühüm institusional göstəricidir.
Futbol cəmiyyətin bütün təbəqələrini bir araya gətirən nadir sosial platformalardan biridir və bu platformada baş verənlər təkcə idman nəticələri ilə məhdudlaşmır; stadionlar, azarkeş tribunaları və media məkanı eyni zamanda ictimai münasibətlərin, davranış normalarının və kollektiv məsuliyyət anlayışının formalaşdığı məkandır. Məhz bu səbəbdən Ombudsmanın monitorinqinin futbola dar idman çərçivəsindən deyil, insan ləyaqəti, bərabərlik və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi prinsipləri kontekstindən yanaşması sənədin əsas üstünlüklərindən biri kimi çıxış edir.
Hesabatın diqqətəlayiq cəhətlərindən biri problemin qoyuluşunda nümayiş etdirilən balansdır. Sənəd nə vəziyyəti dramatikləşdirir, nə də mövcud riskləri ört-basdır etməyə çalışır. “Problem yoxdur” yanaşmasından uzaq durmaqla yanaşı, ümumiləşdirilmiş ittiham dili qurulmaması hüquqi monitorinq baxımından sağlam metodoloji mövqenin göstəricisidir. Ayrı-seçkilik və irqçilik hallarının futbolun qlobal problemi olduğu açıq şəkildə etiraf olunur və Azərbaycan bu kontekstdə nə istisna, nə də xüsusi hədəf kimi təqdim edilir. Eyni zamanda ölkədə mövcud olan federasiya qaydaları, intizam prosedurları və maarifləndirmə mexanizmləri obyektiv şəkildə göstərilir ki, bu da sənədin tənqidi deyil, konstruktiv xarakter daşıdığını təsdiqləyir.
Monitorinqin hüquqi məzmunu yalnız milli qanunvericilik çərçivəsi ilə məhdudlaşmır, beynəlxalq insan hüquqları standartları ilə sistemli şəkildə inteqrasiya olunur. Bu yanaşma Ombudsman institutunun funksional yetkinliyini və insan hüquqları sahəsində institusional düşüncə səviyyəsini ortaya qoyur. Burada hüquq abstrakt norma kimi deyil, real sosial davranışlara təsir göstərməli olan canlı mexanizm kimi təqdim edilir. Xüsusilə idman mühitində hüququn rolu inzibati sanksiyalardan daha çox mədəni transformasiya vasitəsi kimi çıxış etdiyindən, bu yanaşma konseptual baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Sənədin praktiki dəyəri onun yalnız vəziyyəti təsvir etməsi ilə bitmir. Monitorinq institusional refleksi stimullaşdıran, tərəfləri müdafiə mövqeyinə deyil, təkmilləşdirmə dialoquna sövq edən bir məntiq üzərində qurulub. AFFA-nın intizam mexanizmlərinə edilən istinadlar, stadion davranışlarının analizi və mövcud təcrübənin qiymətləndirilməsi Ombudsmanın nəzarətçi yox, tərəfdaş mövqedən çıxış etdiyini göstərir. İnsan hüquqları sahəsində uzunmüddətli və davamlı nəticələrin məhz cəza ritorikasından deyil, əməkdaşlıq və profilaktik yanaşmadan doğduğu nəzərə alınarsa, bu mövqe xüsusilə müsbət qiymətləndirilməlidir.
Hesabatda yer alan tövsiyələrin xarakteri də bu yanaşmanı tamamlayır. Burada əsas vurğu cərimələrin sərtləşdirilməsinə deyil, maarifləndirməyə, azarkeş mədəniyyətinin formalaşdırılmasına və idman etikası anlayışının gücləndirilməsinə yönəlib. Ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə inzibati mexanizm kimi deyil, ictimai şüurun təkamülü prosesi kimi təqdim olunur. Bu, Ombudsman institutunun futbolu sadəcə nəzarət obyekti deyil, cəmiyyətlə dialoq üçün təsirli platforma kimi qəbul etdiyini göstərir.
Ümumilikdə bu monitorinq hesabatı Azərbaycan üçün iki mühüm mesaj ehtiva edir. Birincisi, insan hüquqları siyasəti yalnız məhkəmə, hüquq-mühafizə və sosial müdafiə sahələri ilə məhdudlaşmır; idman kimi kütləvi və emosional sahələr də bu siyasətin ayrılmaz hissəsidir. İkincisi, dövlət institutları problemləri nə gizlətmədən, nə də şişirtmədən etiraf edib idarə edə biləcək institusional mərhələyə qədəm qoyur. Nəticə etibarilə, Ombudsmanın futbol sahəsində bərabərlik hüququna dair monitorinqi müasir, balanslı və məsuliyyətli insan hüquqları yanaşmasının nümunəsi kimi çıxış edir və bu sənəd təkcə futbol ictimaiyyəti üçün deyil, bütövlükdə ictimai davranış mədəniyyətinin inkişafı baxımından əhəmiyyətli bir referans kimi dəyərləndirilə bilər.
Əliməmməd Nuriyev, Konstitusiya Araşdırma Fondunun prezidenti