Gecikmiş şəhadət qaçılmaz aqibət

Xocalı soyqırımında iştirak edən Ermənistan vətəndaşı cinayətləri boynuna aldı

Üç onillik ərzində beynəlxalq ictimaiyyətin səssiz müşahidəçi mövqeyi sərgilədiyi və bəzi dairələr tərəfindən “mübahisəli məsələ” kimi təqdim edilərək əsl mahiyyəti təhrif olunan Xocalı soyqırımı bu gün birbaşa iştirakçının məhkəmədə verdiyi ifadə fonunda həm hüquqi, həm də tarixi həqiqət kimi aktual müstəvi üzərinə qoyulur. Əvvəllər inkar və informasiya manipulyasiyası ilə gizlədilməyə çalışılan faktlar artıq şahid ifadələri vasitəsilə beynəlxalq hüququn obyektiv süzgəcindən keçərək təsdiqlənməkdədir.

Xocalı ilə bağlı yeni faktların üzə çıxması və təsdiqlənməsi qlobal hüquqi-siyasi öhdəliklər sistemində cavabdehlik tələbini ortaya qoyur. Məhkəmə zalından səslənən bu həqiqətlər beynəlxalq ictimaiyyət üçün gecikmiş ədalətə çağırış olmaqla yanaşı, onlar qarşısında obyektiv və prinsipial mövqe tutmaq istəyən hər bir beynəlxalq aktor üçün etik və normativ məsuliyyət testidir.

Xocalı soyqırımı təsadüfi qətliam deyil, əvvəlcədən planlaşdırılmış soyqırımı aktı idi. Madat Babayanın Bakı Hərbi Məhkəməsində verdiyi ifadə bir daha sübut edir ki, Xocalıda baş verən hadisələr spontan və ya hərbi zərurət nəticəsində baş verməmişdir. Əksinə, bu hadisə öncədən planlaşdırılmış və məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımı aktı olmuşdur. Babayanın "Bizi oraya dəstə rəhbərimiz aparmışdı. Məqsəd o idi ki, azərbaycanlılar Xocalıdan çıxarılsın" sözləri bu planlı etnik təmizləmənin birbaşa sübutudur. Bu isə BMT-nin Soyqırımı Cinayətinin Qarşısının Alınması və Cəzalandırılması Konvensiyasının (konvensiya 9 dekabr 1948-ci ildə Parisdə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmiş, 12 yanvar 1951-ci ildə qüvvəyə minmişdir) 2-ci maddəsinə tam uyğun olaraq soyqırımı əməlinin hüquqi təyinatına uyğundur.

Damarlarda qan donur

Qətliamda Ermənistan vətəndaşlarının birbaşa iştirakı beynəlxalq cinayət məsuliyyətini təsdiqləyir. Babayanın özünü də təqsirləndirilən şəxs kimi göstərməsi, eləcə də digər konkret adlar – Henrik Tamrazyan, Arkadi Şirinyan, Vanik Petrosyan – Ermənistan vətəndaşlarının bu qətliamda birbaşa iştirak etdiyini təsdiqləyir. Bu faktlar Ermənistan Respublikasının sadəcə “separatçı qüvvələrə dəstək verən vasitəçi” olmadığını, əksinə birbaşa icraçı və təşkilatçı olduğunu göstərir və beynəlxalq hüquqda dövlət məsuliyyəti məsələsini gündəmə gətirir. Yəni, Ermənistanı müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlərə görə cavabdeh edir.

Etnik təmizləmə və soyqırımının praktik tətbiqi insanlığa qarşı cinayətin sənədli sübutları olmaqla yanaşı, beynəlxalq hüquq normalarının sistemli şəkildə pozulduğunu və bu əməllərin beynəlxalq cinayət məsuliyyəti doğurduğunu təsdiqləyən mühüm hüquqi faktdır. Təqsirləndirilən şəxsin ifadəsində qeyd etdiyi kimi, əmrləri verənlər təkcə mülki insanları qətlə yetirməklə kifayətlənməyib, meyitlərin qulaqlarını kəsmək, barmaqları doğramaq kimi qeyri-insani işgəncə üsullarına da əl atmışlar. Bu əməllər yalnız hərbi təcavüz deyil, həm də etnik nifrət motivi ilə həyata keçirilən qəddarlıq nümunələridir və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Statutunda (Roma Statutu) nəzərdə tutulan insanlıq əleyhinə cinayətlərə tam uyğundur. Mülki, silahsız insanların – qadınların, uşaqların, qocaların qətlə yetirilməsi və onlara işgəncə verilməsi beynəlxalq hüquqda "etnik təmizləmə" və "soyqırımı" anlayışlarının praktik həyata keçirilməsini göstərir.

Beynəlxalq hüququn sınağı

Faktların hüquqi və tarixi illərlə inkar edilən həqiqətləri təsdiqləməsi Xocalı soyqırımının yalnız bir tarixi faciə deyil, beynəlxalq hüququn pozulması və insanlığa qarşı törədilmiş cinayət kimi tanınmasının vacibliyini ortaya qoyur. Məhkəmədə səsləndirilən etiraflar və təqdim olunan sübutlar beynəlxalq ictimaiyyəti bu cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verməyə və ədalət prinsiplərinə əsaslanaraq konkret addımlar atmağa çağırır. Faktlar təkcə Azərbaycanın deyil, bütün beynəlxalq hüquq sisteminin etibarlılığı üçün bir sınaqdır.

İllərlə beynəlxalq aləmdə Xocalı soyqırımı ilə bağlı faktlar şübhə altına alındı, qətliamlar "mübahisəli hadisə" kimi təqdim edildi. Lakin indi hadisənin iştirakçısının öz dili ilə verdiyi ifadələr – həm planlaşdırma, həm icra, həm də işgəncə mexanizmini açıq şəkildə göstərməsi – artıq bu cinayətin təkzibedilməz həqiqət olduğunu təsdiqləyir. Bu etiraflar sənədləşdirilmiş tarixi bir fakt kimi beynəlxalq hüquq mexanizmlərinin işə düşməsi üçün ciddi əsaslar verir. Eyni zamanda, məhkəmə prosesi Azərbaycanın ədalət çağırışının beynəlxalq miqyasda da legitim və hüquqi əsaslara dayandığını sübut edir.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru