Gələcək rəhbər əvvəlcədən yetişdirilməlidir Varis necə müəyyənləşdirilməlidir?

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova, Banco.az

Ailə biznesləri dünya iqtisadiyyatında mühüm yer tutan sahibkarlıq modellərindən biridir. Bir çox tanınmış şirkət məhz ailə təşəbbüsü kimi fəaliyyətə başlayıb, zamanla böyüyərək beynəlxalq brendlərə çevrilib. Lakin biznesin qurulması qədər onun gələcək nəsillərə ötürülməsi də ciddi idarəetmə məsələsidir. Şirkətin təsisçisindən övladlarına, daha sonra nəvələrinə keçməsi zamanı mülkiyyətin bölüşdürülməsi, rəhbərliyin müəyyənləşdirilməsi və biznes strategiyasının qorunması kimi məsələlər aktuallaşır.

“Deloitte” şirkətinin 2026-cı ildə açıqladığı qlobal araşdırma bu problemin miqyasını göstərir. 35 ölkədə fəaliyyət göstərən, gəlirləri ən azı 100 milyon dollar olan 1 587 ailə biznesinin iştirak etdiyi sorğunun nəticələrinə görə, ailə şirkətlərinin 40 faizi qarşıdakı 10 il ərzində baş direktor dəyişikliyi ilə üzləşəcəyini gözləyir. Bununla belə, respondentlərin yalnız 46 faizi bizneslərində geniş hazırlanmış və əhatəli varislik planının olduğunu bildirib.

Varis seçimi əsas problemlərdən biridir

Ailə bizneslərinin qarşılaşdığı əsas çətinliklərdən biri şirkəti idarə edəcək növbəti şəxsin seçilməsidir. Ənənəvi yanaşmaya görə, biznesin qurucusundan sonra rəhbərlik övladlardan birinə həvalə edilir. Lakin ailə üzvü olmaq hər zaman şirkəti idarə etmək üçün kifayət qədər bilik və təcrübəyə sahib olmaq demək deyil.

Bu vəziyyət ailə bizneslərində iki fərqli yanaşmanın toqquşmasına səbəb ola bilər. Bir tərəfdə şirkəti illərlə idarə etmiş və mövcud iş modelini qorumaq istəyən təsisçi, digər tərəfdə isə yeni texnologiyalar, fərqli marketinq strategiyaları və genişlənmə planları ilə gələn gənc nəsil dayanır.

Mülkiyyət və idarəetmə fərqləndirilməlidir

Ailə bizneslərində tez-tez rast gəlinən problemlərdən biri mülkiyyət sahibi olmaqla şirkəti idarə etmək anlayışlarının qarışdırılmasıdır. Məsələn, ailənin bir neçə üzvü şirkətdə pay sahibi ola bilər, lakin onların hamısının gündəlik idarəetmədə iştirak etməsi müəssisənin fəaliyyətini çətinləşdirə bilər.

Bu səbəbdən ailə bizneslərində qərarvermə mexanizmlərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Ailə üzvlərinin şirkətdəki vəzifələri, məsuliyyətləri, səlahiyyətləri və gəlirdən əldə edəcəkləri pay aydın şəkildə tənzimlənməlidir.

Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının (IFC) ailə bizneslərinin idarə edilməsinə dair rəhbərliyində də bu məsələyə xüsusi diqqət yetirilir. Təşkilat ailə üzvlərinin biznesdə müxtəlif rollarının dəqiq müəyyənləşdirilməsini, ailə idarəetmə strukturlarının yaradılmasını və nəsillər arasında mümkün münaqişələrin qarşısının alınmasını vacib hesab edir.

Bunun üçün ailə şurası, direktorlar şurası və yazılı ailə konstitusiyası kimi mexanizmlərdən istifadə edilə bilər. Bu strukturlar ailə maraqları ilə şirkətin kommersiya məqsədləri arasında tarazlığın qorunmasına kömək edir.

Varis əvvəlcədən hazırlanmalıdır

Biznesin bir nəsildən digərinə ötürülməsi yalnız rəhbər vəzifənin dəyişdirilməsi ilə başa çatmır. Növbəti rəhbərin şirkətin maliyyə vəziyyətini, müştəri bazasını, təchizatçılarını, bazardakı mövqeyini və fəaliyyət prinsiplərini yaxşı bilməsi lazımdır.

“Deloitte” araşdırmasında ailə bizneslərinin növbəti nəsli hazırlamaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə etdiyi göstərilir. Şirkətlərin 44 faizi gənc ailə üzvlərinə konkret məsuliyyət və fəaliyyət göstəriciləri müəyyənləşdirilən vəzifələr verir. 43 faizi iş prosesində təlim və rəhbərliyi müşahidə etmək imkanlarından yararlanır. 40 faizi isə növbəti nəslin ailə biznesinə qoşulmazdan əvvəl başqa şirkətlərdə iş təcrübəsi qazanmasını tələb edir.

Bu yanaşma gələcək rəhbərin yalnız ailə daxilində deyil, rəqabətli biznes mühitində də təcrübə toplamasına imkan verir. Eyni zamanda, onun şirkətdəki mövqeyinin sadəcə ailə əlaqələrinə deyil, peşəkar bacarıqlarına əsaslanmasını təmin edir.

Ailə biznesinə kənar rəhbər cəlb etmək

Bəzi hallarda ailə üzvləri arasında şirkəti idarə etmək üçün uyğun namizəd tapılmaya bilər. Belə vəziyyətlərdə ailə biznesləri peşəkar idarəçilərə müraciət edə bilərlər.

“Deloitte” araşdırmasına əsasən, varislikdən sonra ailədən olmayan baş direktorun təyin edilməsini gözləyən şirkətlərin payının 13 faizdən 26 faizə yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Bu, ailə bizneslərində peşəkar idarəetməyə marağın artdığını göstərən mühüm tendensiyadır.

Kənar rəhbərin cəlb edilməsi şirkətə daha obyektiv qərarvermə, müasir idarəetmə təcrübəsi və yeni biznes strategiyaları qazandıra bilər. Bununla belə, ailə üzvləri ilə peşəkar rəhbərlik arasında səlahiyyət bölgüsünün düzgün aparılması vacibdir.

Biznesin üçüncü nəslə çatması

Ailə bizneslərinin uzunömürlülüyü ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez üçüncü nəsil məsələsi gündəmə gəlir. Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının (IFC) məlumatlarında ailə bizneslərinin 95 faizinin üçüncü sahiblik nəslinə qədər yaşamadığı göstərilir.

Bu rəqəm ailə şirkətlərinin davamlılığı ilə bağlı problemlərin miqyasını göstərir. Bununla belə, biznesin gələcək taleyini yalnız varisin kimliyi müəyyən etmir. Şirkətin maliyyə dayanıqlığı, korporativ idarəetmə sistemi, rəqabət qabiliyyəti və dəyişən bazar şərtlərinə uyğunlaşmaq bacarığı da mühüm rol oynayır.

Beləliklə, ailə biznesinin gələcək nəsillərə ötürülməsi birdəfəlik mülkiyyət dəyişikliyi deyil, uzunmüddətli idarəetmə prosesidir. Şirkətin qurucusunun təcrübəsini qorumaqla yanaşı, yeni nəslin fərqli yanaşmalarına da imkan yaradılması biznesin davamlılığı baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin!!