Gənc alimlərin göstəriciləri artır

Ölkəmizin elmi potensialının yüksəldiyi və beynəlxalq elmi mühitə daha çox inteqrasiya etdiyi müşahidə olunur

“Web of Science” aparıcı elmi nəşrlər bazasında azərbaycanlı alimlərin göstəriciləri artıb. Belə ki, 2024-cü ildə alimlərimiz tərəfindən bu bazada indekslənən elmi nəşrlərdə dərc edilmiş məqalələrin sayı 2022-ci illə müqayisədə 2 dəfə çox olub. Məqalələrin 325-i dünyada ən çox oxunan 10 faiz, 85-i isə 1 faiz elmi işlərin arasında yer alıb.

Bu nəticələr ölkə alimlərinin dünyada nüfuzunun artdığını göstərir və gələcəkdə elm sahəsində əldə olunacaq beynəlxalq uğurlara işarə edir.

ADPU-nun Təhsildə Təhlil və Kommunikasiyalar Mərkəzinin direktoru Kamran Əsədovun “Şərq”ə açıqlamasına görə, son illərdə azərbaycanlı alimlərin “Web of Science” (WoS) kimi nüfuzlu elmi nəşrlər bazasında göstəricilərinin artması ölkəmizin elmi potensialının yüksəldiyini və beynəlxalq elmi mühitə daha çox inteqrasiya etdiyini göstərir: “Elmi məqalələrin sayının və onlara edilən istinadların artması bir tərəfdən tədqiqatların keyfiyyətinin yaxşılaşdığını, digər tərəfdən isə Azərbaycanın elmi icmasının beynəlxalq arenada daha çox qəbul edildiyini nümayiş etdirir.

Azərbaycan alimlərinin elmi göstəricilərinin artması əsasən təbiət elmləri, mühəndislik və texnologiya sahələrində müşahidə edilir. Son beş ildə kimya, fizika, biologiya və tibb sahələrində dərc edilən məqalələrin sayı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Xüsusilə, nanomateriallar, neft-kimya, molekulyar biologiya və biotexnologiya sahələrində tədqiqatlar beynəlxalq bazalarda daha çox yer almağa başlayıb. 2018-2023-cü illər arasında Azərbaycan alimlərinin “Web of Science” bazasında dərc edilən məqalələrinin sayı 8668-ə çatıb, bu da əvvəlki beşillik dövrlə müqayisədə nəzərəçarpacaq bir artımdır. Bu məqalələrin əksəriyyəti Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA), Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti və digər ali təhsil müəssisələrindən olan alimlər tərəfindən hazırlanıb.

Elmi məqalələrin sayının artmasına təsir edən amillərdən biri elmi fəaliyyətin maliyyələşdirilməsi və elmi tədqiqatlara dövlət dəstəyinin gücləndirilməsidir. Azərbaycan hökuməti son illərdə elmin inkişafı üçün bir sıra qrant layihələri və beynəlxalq proqramlar həyata keçirib. Xüsusilə, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu, Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və digər təşkilatlar alimlərə maliyyə dəstəyi göstərərək onların tədqiqatlarını daha geniş miqyasda həyata keçirməsinə imkan yaradıblar. Bununla yanaşı, gənc alimlərin beynəlxalq konfranslarda iştirak etməsi və xarici alimlərlə birgə tədqiqatlar aparması üçün ayrılan vəsaitlər də bu prosesə müsbət təsir edib.

Azərbaycan elmi məqalələrinə edilən istinadların sayında da artım müşahidə edilir. Son beş ildə WoS bazasında azərbaycanlı alimlərə edilən istinadların sayı 2000-i ötüb. İstinadların artması tədqiqatların beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən daha çox qəbul edildiyini göstərir. Bununla yanaşı, Azərbaycanın bəzi elmi jurnalları da beynəlxalq bazalara daxil olmağa başlayıb. Məsələn, “Kimya Problemləri” jurnalı “Scopus” bazasına daxil edilib və impakt faktoru müəyyənləşdirilib. Bu, Azərbaycanda aparılan tədqiqatların qlobal elmi məkanda qəbul olunduğunun göstəricisidir”.

Dünya təcrübəsinə istinad edən K.Əsədov hesab edir ki, elmi tədqiqatların inkişafı üçün bir sıra əsas amillərin olduğunu görmək mümkündür:

“ABŞ, Almaniya, Böyük Britaniya və Yaponiya kimi ölkələr elmi tədqiqatlara böyük həcmdə investisiya ayırır və alimlərin rahat işləməsi üçün geniş imkanlar yaradırlar. ABŞ-də ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 2.7 faizi, Almaniyada isə 3 faizdən çoxu elmi tədqiqatlara ayrılır. Azərbaycanda isə bu göstərici təxminən 0.2 faizdir, bu da inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə aşağıdır. Bununla belə, son illərdə elmin maliyyələşdirilməsi artıb və bu sahəyə daha çox diqqət ayrılmağa başlanıb.

Elmi tədqiqatların keyfiyyətinin artırılması üçün Azərbaycanın nümunə götürə biləcəyi uğurlu modellərdən biri Finlandiya və Estoniya təcrübəsidir. Bu ölkələrdə elmi tədqiqatlar universitetlər və sənaye sektoru arasında sıx əməkdaşlıq çərçivəsində aparılır. Estoniya kiçik bir ölkə olmasına baxmayaraq, “Web of Science” və “Scopus” bazalarında yüksək impakt faktorlu məqalələrin sayına görə dünya üzrə liderlər sırasındadır. Bunun əsas səbəbi elmi tədqiqatların dövlət tərəfindən dəstəklənməsi, alimlər üçün xüsusi qrant proqramlarının mövcudluğu və universitetlərin beynəlxalq əməkdaşlıqları inkişaf etdirməsidir. Azərbaycan elmi sisteminin də bu cür modelə keçməsi elmi göstəricilərin daha da artmasına səbəb ola bilər.Azərbaycan elminin qarşısında duran əsas problemlərdən biri beynəlxalq elmi əməkdaşlıqların yetərincə geniş olmamasıdır. Hazırda Azərbaycan alimlərinin beynəlxalq tədqiqat konsorsiumlarında iştirakı məhdud səviyyədədir və bu da məqalələrin təsir dairəsinin aşağı olmasına gətirib çıxarır. Qlobal elmi əməkdaşlıqların artırılması, xarici alimlərin Azərbaycana cəlb edilməsi və birgə tədqiqat layihələrinin həyata keçirilməsi ölkənin elmi potensialını daha da gücləndirə bilər. Məsələn, Çin son 20 ildə beynəlxalq əməkdaşlıqları genişləndirərək dünyanın ən çox elmi məqalə dərc edən ölkələrindən birinə çevrilib. Çin universitetləri Avropa və ABŞ universitetləri ilə əməkdaşlıq müqavilələri imzalayaraq alimlərin qarşılıqlı təcrübə mübadiləsini təşkil edir. Azərbaycan da beynəlxalq universitetlər və tədqiqat institutları ilə əlaqələrini genişləndirməklə elmi məhsuldarlığını artırmaq üçün mühüm addımlar ata bilər”.

Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycanın elmi tədqiqatlarının daha da inkişaf etməsi üçün maliyyələşdirmənin artırılması, gənc alimlərin dəstəklənməsi, beynəlxalq əməkdaşlıqların genişləndirilməsi və tətbiqi elmlərin inkişafına daha çox diqqət yetirilməsi vacibdir: 

“Bu istiqamətdə dövlət və özəl sektorun birgə işləməsi, universitetlərin sənaye ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi və elmi tədqiqatların nəticələrinin kommersiyalaşdırılması uzunmüddətli perspektivdə ölkənin elmi göstəricilərinin daha da yüksəlməsinə səbəb olacaq. Son nəticədə, azərbaycanlı alimlərin “Web of Science” bazasında məqalə sayının artması müsbət tendensiyadır və bu, ölkənin elmi potensialının inkişaf etdiyini göstərir. Bununla belə, keyfiyyətin daha da yüksəldilməsi və beynəlxalq səviyyədə daha çox təsirli tədqiqatların aparılması üçün elmi sistemdə islahatların davam etdirilməsi vacibdir. Elmin inkişafı həm milli innovasiyaların artırılmasına, həm də Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə elmi mövqeyinin möhkəmlənməsinə töhfə verəcək”.