Geosiyasi hesablama: Xəzər Avropanın davamı kimi

Azərbaycanın Üç Dəniz Təşəbbüsü (3SI) ilə yaxınlaşması təkcə birdəfəlik diplomatik epizod kimi deyil, Avropanın təhlükəsizlik, enerji və infrastruktur inkişafına yanaşmasında daha dərin transformasiyanın təzahürü kimi qiymətləndirilməlidir. Əvvəlcə Baltik, Qara və Adriatik dənizləri arasında yerləşən Aİ dövlətləri arasında əməkdaşlığa yönəlmiş bu platforma tədricən ilkin çərçivələrini aşır. Bakının 3SI-nin son sammitlərindən birində iştirakı Xəzər regionunun genişlənmiş Avropa strateji məkanının bir hissəsi kimi qəbul olunmağa başlandığını göstərir.

Bu fonda Mərkəzi Asiyadan Cənubi Qafqaz vasitəsilə Mərkəzi və Şərqi Avropaya uzanan yeni əlaqələr konfiqurasiyasının formalaşdığı müşahidə olunur. Əvvəllər bu zolaq çox vaxt periferik zona kimi qəbul edilirdisə, bu gün resursların, kapitalın və texnologiyaların hərəkəti üçün mühüm kanal əhəmiyyətini qazanır. Bu sistemdə Azərbaycan sadəcə tranzit ərazi deyil, müxtəlif iqtisadi məkanları birləşdirən proseslərin fəal iştirakçısı kimi çıxış edir.

Ölkənin coğrafi mövqeyi, Xəzər hövzəsinə çıxışı, Mərkəzi Asiyaya yaxınlığı və Avropaya sabit marşrutlarının mövcudluğu onu Şərqin resurs bazası ilə Qərbin istehlak bazarları arasında təbii körpüyə çevirir. Avropa dövlətlərinin iqtisadiyyatlarını xarici şoklara qarşı daha dayanıqlı etmək istiqamətində artan səyləri fonunda, bu cür bağlantı nöqtələrinin əhəmiyyətini artırır.

Əməkdaşlığın güclənməsinin əlavə sübutu kimi Azərbaycanın 24-25 mart 2026-cı ildə Xorvatiyanın Zaqreb şəhərində keçirilmiş Üç Dəniz Təşəbbüsünün X yubiley parlament sammitində iştirakı göstərilə bilər. Azərbaycan xüsusi dəvət olunmuş qonaq statusunda təmsil olunmuşdur ki, bu da təşəbbüsə üzv ölkələrin Bakı ilə əməkdaşlığı dərinləşdirməyə artan marağını əks etdirir.

Sammit zamanı Avropanın enerji arxitekturasının dəyişməsi və ənənəvi tədarük mənbələrindən asılılığın azalması şəraitində Azərbaycanın etibarlı enerji təchizatçısı kimi rolu bir daha vurğulanmışdır. Enerji gündəliyi getdikcə daha çox uzunmüddətli dayanıqlılıq və tədarük marşrutlarının diversifikasiyası məsələləri ilə əlaqələndirilir.

Xüsusi diqqət perspektivli infrastruktur layihələrinin inkişafına, o cümlədən Xəzər dənizi - Qara dəniz - Avropa marşrutu üzrə "yaşıl" enerji dəhlizinin (Azərbaycan-Gürcüstan-Rumıniya-Macarıstan) formalaşdırılmasına yönəldilmişdir. Bu layihə Avropa elektrik ötürmə sistemləri operatorları şəbəkəsinin (ENTSO-E) 2026-cı il üçün ümumavropa enerji infrastrukturu planlaşdırması (TYNDP 2026) çərçivəsində nəzərdən keçirilir.

Bu kontekstdə, həmçinin İtaliya da daxil olmaqla bir sıra Aİ ölkələrinin uzunmüddətli perspektivdə elektrik enerjisi idxalına maraq göstərdiyi qeyd olunur.

Aİ-də baş verən bir sıra enerji böhranlarından sonra təchizatçıların diversifikasiyası və alternativ marşrutların inkişafı istiqamətində kurs güclənmişdir. Bu məntiqi zəncirdə Azərbaycan artıq müvəqqəti çıxış yolu kimi deyil, daha balanslaşdırılmış enerji təchizatı sisteminin elementi kimi qiymətləndirilir.

Eyni zamanda enerji gündəliyi ənənəvi neft və qaz ixracı çərçivəsini aşır, söhbət boru kəmərlərinin modernləşdirilməsi, mayeləşdirilmiş təbii qazın qəbulu güclərinin artırılması, enerji bazarlarının koordinasiyası, həmçinin bərpa olunan enerji mənbələri sahəsində layihələrin həyata keçirilməsini əhatə edən kompleks infrastrukturun formalaşdırılmasından gedir. Nəticədə Azərbaycanın rolu xammal təchizatçısından, daha mürəkkəb və qarşılıqlı bağlı enerji arxitekturasının iştirakçısına doğru tədricən keçidi baş verir.

Az əhəmiyyətli olmayan digər istiqamət isə nəqliyyat komponentinin inkişafıdır - dəmir yolu xətlərinin, dəniz limanlarının və logistika mərkəzlərinin inteqrasiyası. Bu, enerji marşrutlarını gücləndirərək resursların, malların və investisiyaların hərəkətinin bir-birini tamamladığı vahid şəbəkə yaradır. Belə olan halda Xəzər artıq yalnız xammal mənbəyi kimi deyil, daha geniş Avrasiya mübadilə sisteminin bir hissəsi kimi qəbul olunur.

Azərbaycanın xüsusi qonaq kimi qeyd olunan enerji məsələlərinə həsr olunmuş tədbirdə iştirakı, həm də Üç Dəniz Təşəbbüsünün özünün təkamülünü əks etdirir. Platforma tədricən xarici tərəfdaşlara açıq olan daha çevik əməkdaşlıq mexanizmi xüsusiyyətləri qazanır. Bu isə onun institusional əsaslarını dəyişmədən əməkdaşlıq coğrafiyasını genişləndirməyə imkan verir.

Bu kontekstdə Azərbaycan formal üzvlük olmadan, lakin əsas layihələrdə yüksək səviyyəli iştirakla yeni tərəfdaşlıq modelinin nümunəsinə çevrilir. Bu yanaşma rəsmi Bakıya əlavə siyasi-hüquqi öhdəliklər olmadan strateji təşəbbüslərdə iştirak etmək imkanını verir, təşəbbüsə isə resurs və nəqliyyat istiqamətlərində özünü göstərmək fürsəti yaradır.

Azərbaycanın 3SI orbitinə daxil edilməsi, Xəzər məkanını Mərkəzi Avropa ilə birləşdirən və mövcud marşrutları tamamlayan genişləndirilmiş enerji və nəqliyyat dəhlizinin formalaşmasına töhfə verir. Bu, Cənubi Qafqazın əhəmiyyətini artıraraq onu təkcə maraqların toqquşduğu zona deyil, həm də rəqabətlə yanaşı koordinasiya elementlərinin mövcud olduğu məkan kimi formalaşdırır.

Uzunmüddətli perspektivdə belə konfiqurasiya, Avrasiyada qüvvələr balansına təsir göstərə bilər. İnfrastruktur bağlılığına və diversifikasiyaya üstünlük verən ölkələr əlavə üstünlüklər əldə edir, məhdud istiqamətlərə və monoasılılığa əsaslanan modellər isə daha çox həssaslıq mənbəyinə çevrilir.

Beləliklə, Azərbaycanın Üç Dəniz Təşəbbüsü ilə əməkdaşlığının dərinləşməsi yalnız cari diplomatik fəallığın deyil, Avrasiya geo-iqtisadiyyatında daha geniş struktur dəyişikliklərinin göstəricisidir. Təşəbbüsün Xəzər regionuna doğru genişlənməsi Asiya ilə Avropa arasında əsas əlaqələndirici halqalardan biri kimi mövqeyimizi möhkəmləndirən yeni geniş əməkdaşlıq məkanının formalaşmasına töhfə verir.

Qlobal miqyasda resurslar və marşrutlar uğrunda rəqabətin gücləndiyi şəraitdə bu rolun əhəmiyyətinin daha da artacağı artıq təbidir.

Milli.Az