Icma.az
close
up
RU
Görünməyən qəhrəmanlar: tərcüməçilərin ədəbiyyata təsiri

Görünməyən qəhrəmanlar: tərcüməçilərin ədəbiyyata təsiri

Icma.az, 525.az saytına istinadən bildirir.

Şahanə MÜŞFİQ

Hər dəfə dünya ədəbiyyatından bir əsəri Azərbaycan dilində oxuyanda hər şeydən öncə gözümüz müəllifin adını axtarır. Amma həmin əsərin dilimizdə mövcud olmasının, bizim onu belə rahatlıqla oxuya bilməyimizin arxasında başqa bir qəhrəman dayanır - tərcüməçi. Onun adı çox vaxt kiçik hərflərlə yazılır, hətta bəzən heç qeyd olunmur. Halbuki tərcüməçi əsərin ikinci müəllifidir və müəyyən hallarda müəllif qədər məsuliyyət daşıyır.

Bir əsərin dünya səhnəsinə çıxması çox vaxt müəllifin yaradıcılığından daha geniş bir komandanın - tərcüməçinin, redaktorun, nəşriyyatın və bəzən hətta siyasi kontekstin - zəhməti ilə bağlıdır. Bu baxımdan tərcüməçilər ədəbiyyatın görünməz mühəndisləridir. Onlar fərqli dillərdən gələn mətnləri başqa bir mədəniyyətdə forma və məna qazandıraraq təqdim edirlər.

Bir çox müasir nəzəriyyə tərcüməçini "köməkçi müəllif" və ya "dil körpüsü" kimi yox, əsərin yeni dilində ikinci müəllif kimi görür.

Bu yanaşma tərcüməyə məsuliyyət və eyni zamanda yaradıcı azadlıq verir: hansı ifadə saxlanılmalıdır, hansına bənzər ekvivalent tapılmalıdır, nə zaman mətnin forması qurban verilməlidir ki, mənası qorunsun? Bu seçimlər əsərin hədəf oxucu üçün necə alınacağını müəyyən edir.

Tərcümə sadəcə sözlərin bir dildən digər dilə çevrilməsi deyil. Xüsusən, ədəbiyyat tərcüməsi, əslində, başqa bir mədəniyyətin qapısını açmaqdır. Burada tərcüməçi həm estetik seçim edir, həm də mənəvi məsuliyyət daşıyır. O, qərar verir: müəllifin orijinal üslubunu qoruyacaq, yoxsa oxucuya daha doğma gələn sözləri seçəcək? Hansı ifadəni saxlayacaq, hansı metaforanı uyğunlaşdıracaq? Hər qərarın arxasında görünməz bir mübarizə, günlərlə araşdırma və sonsuz zəhmət dayanır.

Bəzən tərcüməçinin seçimləri müəllifin taleyini belə dəyişə bilir. Məsələn, Eduard Fitzgeraldın fars şairi Ömər Xəyyamdan etdiyi məşhur tərcümələr bütün Avropaya başqa bir Xəyyam təqdim etdi, bu sayədə romantik, melankolik bir şair obrazı yarandı. Konstans Garnett isə Tolstoy və Dostoyevskini ingilisdilli oxucuya tanıtdı, amma onları bir qədər sadələşdirməklə. Qabriel Qarsia Markez isə deyirdi, onun "Yüz ilin tənhalığı" əsəri Qreqory Rabassa tərəfindən o qədər uğurlu tərcümə olunub ki, sanki ingiliscə yazılmışdı.

Ən maraqlısı budur ki, tərcüməçinin işi həm yaradıcı, həm də siyasi xarakter daşıyır. Hansı dillərdən, hansı ölkələrin əsərləri tərcümə olunur, hansıları isə kənarda qalır - bu, mədəniyyətlərin inteqrasiyasına təsir edir. Böyük dillərdə yazılan müəlliflər daha tez dünya ədəbiyyatına çıxış tapır, kiçik dillərdə yazanlar isə çox vaxt görünməz qalırlar. Bu mənada tərcüməçi yalnız sözləri deyil, həm də ədəbiyyatın gələcək taleyini daşıyır.

Etiraf edək ki, Azərbaycan ədəbiyyatı tərcümə və tərcüməçi sarıdan müəyyən qədər kasaddır. Əlimizdə olan-qalan tərcüməçilərin işlərini isə ya oxucu, ya da elə öz həmkarları çox zaman tənqid edir, ondan dəqiqlik və səlislik tələb edirlər. Doğrudur, tərcüməçi etdiyi çevirmələrin, işlədiyi dillərin məsuliyyətini daşımalı, bacardığının ən yaxşısını təqdim etməlidir həm özünə, həm müəllifə, həm də oxucuya. Amma irad tutanlar, tənqid edənlər bəzən də ifrata varır, dillərin fərqini, lüğətlərin zənginlik dərəcəsini nəzərə almırlar. Bütün hallarda tərcüməçilik sənəti ədəbiyyat üçün olduqca lazımlı və önəmli sahədir.

Bu mənada son illər həm dünyada, həm də ölkəmizdə xoşagələn bir hal müşahidə olunmaqdadır: tərcüməçilərin adı daha çox vurğulanır, festivallarda onların iştirakı xüsusi qeyd olunur. Çünki artıq hər kəs anlayır ki, müəllifin səsi başqa bir dildə yaşamaq üçün mütləq tərcüməçinin nəfəsindən keçməlidir.

Əgər bir gün sevimli kitabınızın tərcüməçisinin kim olduğunu xatırlamasanız, bir anlıq düşünün: o olmasaydı, bəlkə də həmin əsəri heç vaxt oxuya bilməzdiniz. Tərcüməçilər çox zaman görünməz qəhrəmanlardır. Məhz onların zəhməti sayəsində ədəbiyyat sərhəd tanımır.

Tərcüməçilərin əməyinə daha çox diqqət yetirmək, onların adını görünən etmək və tərcümə prosesini müzakirəyə açmaq ədəbiyyatın zənginliyini artıracaq. Əks halda, bir çox dünya səsləri görünməz qalacaq, halbuki hər bir səs yeni dünyalara açılan qapıdır.

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:248
embedMənbə:https://525.az
archiveBu xəbər 12 Sentyabr 2025 18:04 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see342

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see321

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see287

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see280

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see276

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see271

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see260

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see257

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see251

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see251

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see222

Həftədə bir məşq fiziki formanı və sağlamlığı yaxşılaşdıra bilərmi?

14 Noyabr 2026 21:54see220

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see213

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see205

Türkiyəli aktyor ev sahibi ilə məhkəməni uddu Kirayə qalmaqalı

14 Noyabr 2026 22:18see202

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see201

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see199

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see198

Kayli Cennerin keçmiş işçisi məhkəməyə müraciət etdi Ağır ittihamlar

14 Noyabr 2026 23:23see186

SÖZÜN İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR Qazi şair Ədalət Nicatın 60 illiyi qeyd olunub

15 Noyabr 2026 13:40see184
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri