“Göz dəyməsin”, minilliklərdən gələn o inanc…

Bəzən bir uğur sevincimizi dilimizə gətirən kimi içimizdən qəribə bir narahatlıq keçir. Elə bil nəsə qırılacaq, nəsə yarımçıq qalacaq. Elə həmin an dodaqlarımızdan istər-istəməz bir cümlə süzülür: “Göz dəyməsin…” Bu söz sadəcə ifadə deyil, minilliklərin yaddaşından gələn bir qorxu, bir sığınacaq, bir dualıq refleksidir.

İnsan tarix boyu izah edə bilmədiyi hər şeyi inanca çevirib. Göz dəyməsi də belədir. Sevincin də, gözəlliyin də, bolluğun da təhlükəli ola biləcəyinə inanmışıq. Çünki diqqət var, baxış var, içində niyyət gizlənən baxış var. Bəzən bir tərif, bir heyranlıq sözündən sonra gələn qəfil uğursuzluqlar insanı düşünməyə vadar edir: Bəlkə həqiqətən də kiminsə gözü dəydi?

Körpənin beşiyinə bağlanan mavi muncuq, qapı ağzına asılan nal, evdə yandırılan üzərlik, hamısı eyni qorxunun fərqli dillərdə danışan formalarıdır. Elm bunu psixoloji təsir, təsadüf və ya özünü inandırma adlandıra bilər. Amma xalq üçün bu, görünməyən təhlükəyə qarşı görünən qalxandır.

Əslində göz dəyməsi inancı insanın daxili kövrəkliyini açıb göstərir. Biz uğurumuzu, xoşbəxtliyimizi hamının baxışına açmaqdan çəkinirik. Sevinəndə susmağımız, qorxanda pıçıldamağımız bundandır. Çünki bilirik: hər baxış eyni deyil, hər söz xeyir-dua daşımır.

“Göz dəyməsin” deyəndə biz sadəcə başqasından qorunmuruq, həm də öz sevincimizi qorumağa çalışırıq. Bu ifadə həm dua, həm də etirafdır, insanın acizliyini, qeyri-müəyyənlik qarşısında sığınacaq axtarışını etiraf edir.

Minilliklər dəyişir, şəhərlər böyüyür, texnologiya inkişaf edir. Amma insanın qorxuları o qədər də dəyişmir. Hələ də bir uşağa baxıb pıçıldayırıq: “Maşallah, göz dəyməsin.” Çünki bəzən inanmaq, qorunmağın yeganə yoludur.