“Göz dəyməsin” deyib xoşbəxtliyini gizlədənlər Əslində nə baş verir?

İnsan yeni aldığı əşya xarab olanda, uşağı qəfil xəstələnəndə, işi tərs gedəndə və ya həyatında ard-arda xoşagəlməz hadisələr baş verəndə səbəbi bəzən “göz dəyməsi”ndə axtarır. Hətta uğur qazandıqdan sonra bunu başqaları ilə bölüşməkdən çəkinən, sevincini gizlədən insanlar da var. Bəs bu inancın arxasında hansı psixoloji səbəblər dayanır? İnsan niyə təsadüfləri belə izah edir və hansı məqamda bu düşüncə gündəlik həyatına təsir göstərməyə başlayır?

“Yeni Sabah” xəbər verir ki, “göz dəyməsi” inancı təkcə Azərbaycana məxsus deyil. Müxtəlif cəmiyyətlərdə insanların başqasının paxıllığının, mənfi baxışının və ya həddindən artıq diqqətinin zərər gətirə biləcəyinə inandığına rast gəlinir. Bu düşüncənin kökündə ənənələrlə yanaşı, insan beyninin hadisələri izah etmək və qeyri-müəyyənlik qarşısında özünü qorumaq istəyi də dayana bilər.

İnsan niyə baş verənləri göz dəyməsi ilə izah edir? Dominos pizza

Psixologiya və antropologiya üzrə araşdırmalar bu inancın müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola biləcəyini göstərir. 2025-ci ildə Türkiyədə 601 nəfərin iştirakı ilə aparılmış tədqiqatda paxıllıqla bağlı düşüncələr və fövqəltəbii inancların “göz dəyməsi” inancının gücü ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Bununla belə, nəticələri bütün cəmiyyətlərə şamil etmək olmaz.

Birincisi, insan qeyri-müəyyənliyə izah tapmaq istəyir. Bəzən bir neçə xoşagəlməz hadisə qısa müddətdə baş verir və insan onların təsadüf olduğunu qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Məsələn, kimsə yeni ev aldıqdan sonra məişət texnikası xarab olur, ailədə xəstəlik yaranır və ya işləri çətinləşir. Bu zaman hadisələri bir səbəblə əlaqələndirmək daha asan görünə bilər. “Göz dəydi” düşüncəsi də mürəkkəb vəziyyətə sadə izah verir.

İkincisi, insan beyninin hadisələr arasında əlaqə axtarmasıdır. İnsan bir uğurundan danışdıqdan sonra işləri tərs gedərsə, bu iki hadisəni bir-biri ilə əlaqələndirə bilər. Halbuki onların arasında real səbəb-nəticə əlaqəsi olmaya bilər. İnsan əvvəlki inancına uyğun gələn nümunələri daha çox xatırladıqda isə həmin fikir daha da möhkəmlənir.

Üçüncüsü, paxıllıq və başqalarının münasibətindən ehtiyat etməkdir. Bəzi insanlar uğurlarını, yeni aldıqları əşyaları və ya ailə xoşbəxtliklərini başqaları ilə bölüşərkən mənfi reaksiyadan çəkinirlər. “Göz dəyməsi” inancı bu narahatlığın mədəni ifadəsinə çevrilə bilər. Antropoloji tədqiqatlarda da bu inancın başqalarının paxıllığından qorunmaq və sahib olduqlarını göz önündə saxlamamaq davranışı ilə əlaqəsi araşdırılıb.

Bəs niyə hər uğursuzluqdan sonra göz dəyməsindən şübhələnirlər?

Burada diqqətçəkən məqam odur ki, insan bəzən inancını təsdiqləyən hadisələri daha yaxşı xatırlayır, onu təkzib edənləri isə nəzərə almır.

Məsələn, bir şəxs yeni geyimini sosial şəbəkədə paylaşır və ertəsi gün özünü pis hiss edir. O, bunu göz dəyməsi ilə əlaqələndirə bilər. Ancaq paylaşım etmədiyi günlərdə də xəstələndiyini və ya işlərinin tərs getdiyini eyni dərəcədə xatırlamaya bilər.

Beləliklə, insanın diqqəti müəyyən hadisələr üzərində cəmlənir və inancını gücləndirən nümunələr seçilir. Psixologiyada bu cür meyillərdən biri təsdiqləmə qərəzi adlanır.

“Göz dəyməsin” düşüncəsi insanın həyatına necə təsir edir?

Bu inanc hər kəsdə eyni nəticəni yaratmır. Bəziləri üçün o, sadəcə ailədən gələn adət, gündəlik ifadə və ya mədəni ənənədir. İnsan uğurunu paylaşmamağı seçə, müəyyən simvollardan istifadə edə və bununla özünü rahat hiss edə bilər.

Ancaq inanc gücləndikdə başqa nəticələr də yarana bilər:

- İnsan sevincini və uğurlarını paylaşmaqdan çəkinə bilər.

- Başqalarının xoş sözlərinə belə şübhə ilə yanaşa bilər.

- Xəstəlik və uğursuzluqların real səbəblərini araşdırmaq əvəzinə onları yalnız göz dəyməsi ilə izah edə bilər.

- Daim kiminsə paxıllıq etdiyini düşünərək münasibətlərində gərginlik yaşaya bilər.

Əsas məsələ insanın bu inanca sahib olması deyil, onun qorxuya çevrilərək gündəlik qərarlarına nə dərəcədə təsir etməsidir.

İnsan niyə bəzən öz uğurunu belə gizlədir?

Bu davranışın arxasında yalnız göz dəyməsi qorxusu dayanmaya bilər. İnsan tənqid olunmaqdan, başqaları ilə müqayisə edilməkdən, paxıllıqla qarşılaşmaqdan və ya uğurunun davam etməyəcəyindən də narahat ola bilər.

Məsələn, yeni işə başlayan biri hər şey qaydasında getsə də, bunu heç kimə deməməyə çalışır. Çünki uğurunu açıqladıqdan sonra nəsə pis hadisənin baş verəcəyini düşünür. Beləliklə, paylaşmamaq onun üçün özünü qoruma üsuluna çevrilir.

Bu davranış qısa müddətdə rahatlıq verə bilər. Lakin insan hər dəfə narahatlıq hiss etdikdə daha çox gizlənməyə başlayırsa, qorxu gündəlik həyatını məhdudlaşdıra bilər.

“Göz dəyməsi” inancını yalnız mövhumat kimi qiymətləndirmək insanların mədəni və psixoloji təcrübəsini tam izah etmir. Bu inancın yayılmasında ailədən öyrənilən ənənələr, paxıllıq qorxusu, qeyri-müəyyənlik qarşısında izah axtarışı və insan beyninin hadisələr arasında əlaqə qurmaq meyli rol oynaya bilər. Elmi baxımdan isə kiminsə baxışının və ya tərifinin fövqəltəbii yolla bədbəxtlik yaratdığı təsdiqlənməyib.

Aydan Hacı