Gözlənilməz trafik artımı və saytların çöküşü

Bir neçə gün öncə Azərbaycanın bir sıra veb-saytları və internet resurslarına girişdə məhdudiyyətlər yanandı. Bir neçə saatlıq ölkədə fəaliyyət göstərən çoxsaylı xəbər saytlarının işində ciddi dayanma müşahidə olundu. Yayılan məlumatlarda problem qlobal internet infrastrukturunun əsas oyunçularından biri sayılan "Cloudflare" şirkətində yaranan kütləvi nasazlıqla izah edildi. Şirkətin xidmətlərində baş verən çökmə nəticəsində onlarla xəbər portalına və böyük sayda media resursuna giriş çətinləşdi, bəzi hallarda isə tam bloklandı. Ekspertlər yaranan problemin "Cloudflare" kimi geniş istifadə olunan infrastrukturun provayderlərinin fəaliyyətinə bu dərəcədə böyük təsir göstərməsinin səbəbini çox sayda resursun bir mərkəzi şəbəkə qatından asılı vəziyyətdə olması ilə əlaqələndirdilər.

İstifadəçilər "Cloudflare"dən asılı olur

"Cloudflare" mərkəzi ofisi ABŞ-da yerləşən nəhəng texnologiya şirkətidir. Dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində ofisləri olan şirkət 2009-cu ildə təsis edilib. Şirkətin əsas missiyası "daha yaxşı bir İnternet qurmaq"dır. "Cloudflare"dən istifadə edən saytlar müəyyən mənada ondan "asılı" vəziyyətdə olur. Bu səbəbdən də "Cloudflare" şəbəkəsində problem yaranan kimi bu, həmin saytların da əlçatmaz olmasına səbəb gətirib çıxarır.

"Cloudflare" internetin mühüm infrastruktur provayderlərindən biridir. Dünya üzrə minlərlə vebsayt "Cloudflare" istifadə edir, o cümlədən kiçik şəxsi saytlar, böyük müəssisələr və platformalar. Onun genişmiqyaslı şəbəkəsi (data mərkəzləri, DNS) internetin etibarlı və sürətli işləməsində mühüm rol oynayır.

"Cloudflare" qlobal internet infrastrukturunda əsas rollardan birini oynayır

İT mütəxəssisi Fərid Pərdəşünasın sözlərinə görə, "Cloudflare" servisindən istifadə edən saytlar trafiki bu platforma üzərindən yönləndirdiyi üçün çökmələr baş verib: "Cloudflare" beynəlxalq miqyasda etibarlı, güclü, DDOS hücumlarına qarşı qoruma təklif edən, "content delivery network" və DNS təminatçısı kimi tanınır. Bu çöküşdən əsasən saytlarını DDOS hücumlarından qorumaq və sürət, təhlükəsizlik qazanmaq üçün "Cloudflare" platformasından istifadə edən resurslar təsirlənib. "Cloudflare" beynəlxalq miqyasda etibarlı, güclü, DDOS hücumlarına qarşı qoruma təklif edən, "content delivery network" və DNS təminatçısı kimi tanınır. Bu çöküşdən əsasən saytlarını DDOS hücumlarından qorumaq və sürət, təhlükəsizlik qazanmaq üçün "Cloudflare" servisindən istifadə edən resurslar təsirlənib. Dövlət saytları (gov.az) təsirlənmədi. Çünki bu domen zonasında yerləşən kritik informasiya sistemləri lokal qoruma mexanizmlərindən istifadə edir və trafiki xaricə ötürmədikləri üçün bu tip qlobal nasazlıqlardan təsirlənmirlər. "Cloudflare" ona görə çökdü ki, servisində "gözlənilməz trafik artımı" qeydə alınıb. Şirkət bunu "spike in unusual traffic" - yəni anormal trafik sıçrayışı kimi təsvir edib. Bu, şəbəkə daxilində yükün balanssızlaşmasına və trafikdə genişmiqyaslı xətalara səbəb olub. "Cloudflare" qlobal internet infrastrukturunda əsas rollardan birini oynayır və internet trafikinin təxminən 20 fazi onun üzərindən keçir. Buna görə də yaranan nasazlıq dünyanın bir çox saytında eyni anda problemə gətirib çıxarır".

Qlobal miqyasda kütləvi çöküş 

"Cloudflare"nin özündə platforma səviyyəli problem, yəni datamərkəzlərarası sinxronizasiya problemi, proqram təminatı yenilənməsi zamanı xəta və ya qlobal şəbəkə kəsintisi baş verən zaman həmin xidmətə bağlı olan minlərlə sayt eyni anda dayanır. Bu, saytların öz serverlərinin çökdüyü anlamına gəlmir. Sadəcə olaraq, istifadəçi trafiki "Cloudflare"də "keçid nöqtəsində" ilişdiyi üçün resursa çıxış təmin olunmur. Belə vəziyyətlər qlobal miqyasda sanki kütləvi çöküş təsiri yaradır.

Xarici asılılıqlardan yaranan fəsadlar

"Multimedia" İnformasiya Sistemləri Texnologiyaları Mərkəzinin direktoru, Azərbaycan İnternet Forumunun prezidenti Osman Gündüzün sözlərinə görə, "Cloudflare" kimi qlobal anti-DDoS xidmətlərində yaranan fasilələr Azərbaycanda 9000-dən çox milli resursumuzun da fəaliyyətinə təsir göstərdi. Baş verən hadisə milli rəqəmsal infrastrukturun dayanıqlığı ilə bağlı mühüm bir reallığı üzə çıxardı: xarici asılılıqlar ciddi fəsadlar verə bilər: "Yəni rəqəmsal suverenlik dediyimiz məhz bu tip məsələlərdir. Qlobal problemə baxmayaraq, kritik təhlükəsizliyə cavabdeh olan XRİTDX və DTX-nin təsir dairəsindəki əksəriyyət dövlət qurumlarının saytları normal çalışdı. Qısa bir monitorinq aparmaqla müəyyən etdim ki, vacib  gov.az-lar normal çalışır. XRİTDX tərəfindən qurulan və mühafizə edilən dövlət informasiya ehtiyatlarına (AzStateNet və gov.az zonası) baş verən qlobal problem heç bir təsir göstərməyib. Təhlükəsizliyə cavabdeh olan bu qurumlar, əlbəttə, bahalı olsa da, böyük xərclər tələb etsə də, kritik infrastrukturun dayanıqlığı üçün lokal mühafizə sistemlərindən və daxili AzStateNet şəbəkəsindən istifadə edir. "Cloudflare" xidmətindən istifadə edən Azərbaycanın özəl və bəzi ictimai sektorunun, media sektorunun çox sayda resursları isə fəaliyyətini dayandırıb. Özəllər və digər resurslar adətən dayanıqlı, rahat və güvənli fəaliyyət üçün daha ucuz və əlçatan olan "Cloudflare" xidmətlərindən istifadə edirlər. Amma görünən odur ki, bu tip güvənli qlobal resurslar da çökə bilir".

Ən etibarlı qlobal xidmətlər də 100 faiz zəmanət vermir

Osman Gündüz bildirib ki, qlobal güvənli bir resursun sıradan çıxması ölkə daxilində biznesin dayanmasına səbəb oldu: "Bu, hər birimiz üçün, xüsusilə də kritikə aid olan özəllər üçün ciddi bir dərsdir. Demək, hətta ən etibarlı qlobal xidmətlər belə 100 faiz zəmanət vermir. Xarici asılılıq nəzarətinizin xaricində olan risk deməkdir. Düşünürəm ki, hibrid müdafiə strategiyasına üstünlük verilməsi - yalnız bir xarici xidmətdən asılı olmaq əvəzinə, yerli təhlükəsizlik həlləri ilə qlobal xidmətləri birləşdirən hibrid modellərə keçid daha doğru olardı. Eyni zamanda dövlət tərəfindən milli statusa malik olan özəl və ictimai resursların, informasiya resurslarının dayanıqlığı üçün, onlar hətta kritikə aid olmasa da, təhlükəsizlik perimetrinə daxil edilməsi üçün səylər göstərilməsi doğru və faydalı olardı".

Sevinc QARAYEVA