Günəşli diyar Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahimizlə Xalq rəssamı Xalidə Səfərovanın "Günəşli diyar" əsərindən danışmışıq.

Xalidə Ələkbər qızı Səfərova (25 avqust 1926, Gəncə-23 dekabr 2005, Bakı) Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndələrindən, Azərbaycanın Xalq rəssamı idi. O, əsasən peyzaj, natürmort, portret və tematik kompozisiyalar müəllifi kimi tanınır. Yaradıcılığında Azərbaycanın təbiəti, kənd həyatı, çiçəklər, insan əməyi və gündəlik həyat səhnələri mühüm yer tutur. Xalidə Səfərovanın yaradıcılığının əsas istiqamətlərini Azərbaycan təbiətinin poetik tərənnümü, güllərə həsr olunmuş natürmortlar, kənd həyatını əks etdirən məişət səhnələri, idman mövzulu kompozisiyalar və portretlər təşkil edir. Onun əsərlərində rəng həlli xüsusi əhəmiyyət daşıyır; isti və parlaq kolorit vasitəsilə təbiətin canlılığı, işıq və həyat sevgisi ifadə olunur.

Xalidə Səfərovanın yaradıcılığı mövzu və janr baxımından olduqca zəngindir. Onun yaratdığı əsərlər arasında natürmortlar, mənzərələr, portretlər, idman mövzulu tablolar və məişət janrında işlənmiş kompozisiyalar xüsusi yer tutur və rəssamın zəngin kolorist istedadını, dekorativ üslubunu aydın şəkildə əks etdirir.

- "Günəşli diyar"ın kompozisiyası necədir?

- Əsər 1987-ci ildə, kətan üzərində yağlı boya texnikası ilə təsvir edilib. Kompozisiyası təbiətlə insan əməyinin vəhdətini ifadə edən dinamik və tarazlaşdırılmış quruluş üzərində formalaşdırılıb. Rəssam kompozisiyanın əsas diqqət mərkəzini ön planda təsvir etdiyi iki qadın fiquru üzərində cəmləşdirib, onların ətrafında yerləşdirilən üzüm səbətləri və sıx bitki örtüyü vasitəsilə bütöv bir məkan təsəvvürü yaradıb. İnsan fiqurları kompozisiyanın mərkəzi oxunu təşkil etsə də, ətraf mühitlə üzvi şəkildə əlaqələndirilib. Əsər Azərbaycan təbiətinin bərəkətini, kənd həyatının ritmini və zəhmətsevər insanın gündəlik fəaliyyətini poetik dillə təqdim edir. Kompozisiyada ön, orta və arxa planların dəqiq qurulması təsvirə məkan dərinliyi qazandırır. Ön planda iri ölçüdə verilmiş üzümlə dolu səbətlər tamaşaçının baxışını dərhal əsərin daxilinə yönəldir və vizual ağırlıq mərkəzi yaradır. Orta planda yerləşdirilmiş qadın fiqurları kompozisiyanın əsas süjet xəttini formalaşdırır, arxa planda isə üzüm tənəkləri, budaqlar və işıqla zəngin təbiət mənzərəsi hadisənin davam etdiyi geniş mühiti hiss etdirir.

Əsərdə diaqonal kompozisiya prinsipindən məharətlə istifadə olunub. Üzüm tənəklərinin budaqları, səbətlərin yerləşmə istiqaməti və qadın fiqurlarının hərəkət ritmi baxışın bir nöqtədə dayanmasına imkan vermir, onu əsərin müxtəlif hissələri boyunca hərəkət etdirir. Bu diaqonal axın kompozisiyaya canlılıq və dinamika gətirərək üzüm yığımının gedişini vizual olaraq hiss etdirir. Fiqurların müxtəlif istiqamətlərə yönəlməsi isə süni simmetriyadan uzaq, təbii və həyat dolu kompozisiya yaradır. Kompozisiyanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri kütlələrin və boşluqların uğurlu balansıdır. Sıx yarpaqlar, meyvələrlə dolu səbətlər və insan fiqurları arasında saxlanılmış açıq sahələr təsviri ağırlaşdırmır, əksinə, kompozisiyanın nəfəs almasına şərait yaradır. Bu balans tamaşaçıya həm əsas süjeti rahat izləməyə, həm də təbiətin zəngin detallarını mərhələli şəkildə qavramağa imkan verir. Fiqurların plastikasında təbii hərəkət hissi xüsusi diqqət çəkir. Ön plandakı qadının sakit və düşüncəli duruşu ilə arxa plandakı qadının üzüm yığmaq üçün qollarını yuxarı qaldırmış vəziyyəti arasında yaradılan kontrast kompozisiyaya ritm və emosional müxtəliflik qazandırır. Kompozisiyanın çərçivələnməsində üzüm tənəklərinin budaqları və yarpaqları mühüm rol oynayır. Onlar yalnız dekorativ element kimi deyil, həm də baxışı kompozisiyanın mərkəzinə istiqamətləndirən struktur vasitə kimi çıxış edir.

"Günəşli diyar" əsərinin kompozisiya həlli insan, təbiət və əmək mövzusunu vahid bədii sistemdə birləşdirən uğurlu nümunədir. Dəqiq plan quruluşu, diaqonal hərəkət sistemi, fiqurların qarşılıqlı münasibəti, dekorativ ritm və məkan dərinliyinin peşəkar həlli nəticəsində Xalidə Səfərova həm milli kənd həyatının poetik obrazını yaratmış, həm də Azərbaycan rəngkarlığında impressionist duyumla zənginləşdirilmiş yüksək bədii kompozisiya nümunəsi meydana qoyur.

- Əsərdə rəng həlli necədir?

- Rəng həlli rəssamın dekorativ təfəkkürü ilə təbiətin canlı koloriti arasında yaradılmış ahəngdar və emosional tarazlığı nümayiş etdirir. Əsərin ümumi koloritində isti və parlaq rəng çalarları üstünlük təşkil edir ki, bu da günəşli yay fəslinin işığını, təbiətin bərəkətini və məhsuldarlıq əhval-ruhiyyəsini tamaşaçıya hiss etdirir. Rəssam rənglərdən yalnız təbiəti təsvir etmək üçün deyil, eyni zamanda əsərin emosional məzmununu gücləndirən mühüm ifadə vasitəsi kimi istifadə edib. Kompozisiyada yaşıl rəngin müxtəlif tonları dominant mövqe tutur. Üzüm tənəklərinin yarpaqlarında işlədilən açıq, tünd, zeytuni və sarımtıl-yaşıl çalarların zənginliyi təbiətin canlılığını və bitki örtüyünün sıxlığını yüksək bədii təsirlə təqdim edir. Müxtəlif yaşıl tonlarının yanaşı tətbiqi səthin monoton görünməsinin qarşısını alır, kompozisiyaya ritm və dərinlik qazandırır.

Rəssam isti rəng qrupuna daxil olan qırmızı, narıncı, çəhrayı və sarı tonlarından böyük ustalıqla istifadə edib. Xüsusilə ön plandakı qadının geyimində üstünlük təşkil edən qırmızı və çəhrayı rənglər kompozisiyanın əsas vizual vurğusunu yaradır. Arxa plandakı qadının geyimində istifadə olunan mavi rəng isə isti koloriti tarazlaşdıraraq kompozisiyada rəng kontrastını gücləndirir və baxışın müxtəlif nöqtələr arasında sərbəst hərəkət etməsinə şərait yaradır. Üzüm salxımlarının rəng həlli də diqqətəlayiqdir. Yaşıl, bənövşəyi və göyümtül tonlarla işlənmiş meyvələr təbii görünüşünü qorumaqla yanaşı, dekorativ təsir bağışlayır. Rəssam eyni rəng daxilində müxtəlif çalar keçidlərindən istifadə etməklə üzüm salxımlarına həcm, parlaqlıq və faktura hissi qazandırıb. Meyvələrin günəş işığı altında parıldaması açıq və tünd tonların uğurlu qarşılaşdırılması hesabına daha inandırıcı görünür.

Əsərdə işıq-kölgə münasibətləri klassik realist prinsiplərdən daha çox rəng kontrastları vasitəsilə ifadə edilib. Kölgələr qara rənglə ağırlaşdırılmır, əksinə, göy, bənövşəyi və tünd yaşıl tonlarla işlənərək ümumi koloritin harmoniyası qorunur. Bu yanaşma impressionist rəng duyumunu xatırladır və əsərin işıqlı atmosferini daha da gücləndirir. Rəng keçidləri yumşaq və təbii xarakter daşıyır. Fırça yaxmalarının sərbəstliyi müxtəlif rənglərin bir-biri ilə vizual şəkildə qovuşmasına imkan yaradır, nəticədə kompozisiyada işıqla dolu, canlı və dinamik mühit formalaşır. Günəş şüalarının yarpaqlar, geyimlər və səbətlər üzərində yaratdığı rəng oyunları əsərin lirizmini artırır və təbiətin dəyişkən işıq effektlərini hiss etdirir. Koloritin dekorativ xüsusiyyəti xüsusilə milli geyimlərin naxışlarında və səbətlərin fakturasında özünü göstərir. Parlaq qırmızı, mavi, ağ və narıncı rənglərin ornamentlərlə uzlaşdırılması milli etnoqrafik xüsusiyyətləri ön plana çıxarır, eyni zamanda əsərə bayram əhval-ruhiyyəsi və estetik zənginlik bəxş edir. Bu dekorativ yanaşma Xalidə Səfərovanın fərdi üslubunun mühüm cəhətlərindən biri kimi çıxış edir.

- Niyə məhz "Günəşli diyar"?

- Xalidə Səfərovanın "Günəşli diyar" əsərinin adı rəssamın ifadə etmək istədiyi bədii ideya ilə sıx bağlıdır. Əsərdə Azərbaycanın günəşli təbiəti, məhsuldar torpaqları və zəhmətsevər insanları vahid kompozisiyada təsvir edilib. Üzüm bağlarında çalışan qadınların obrazı təbiətlə insanın ayrılmaz vəhdətini, torpağın bərəkətini və zəhmətin bəhrəsini nümayiş etdirir. Günəş işığı ilə nurlanmış yaşıllıq, yetişmiş üzüm salxımları və parlaq rəng koloritinin yaratdığı nikbin ovqat əsərin əsas məzmununu təşkil edir. Məhz bu işıqlı və həyat dolu atmosfer "Günəşli diyar" adının seçilməsini tam əsaslandırır.

Rəssam əsərin adı vasitəsilə yalnız müəyyən bir məkanı deyil, bütövlükdə Azərbaycanın təbii gözəlliyini, zəngin təbiətini və həyatsevər insanlarını ümumiləşdirilmiş bədii obraz şəklində təqdim edir. "Günəşli diyar" ifadəsi doğma yurda məhəbbəti, torpağa bağlılığı və insan əməyinə hörməti özündə birləşdirən poetik bir simvoldur. Buna görə də əsərin adı onun ideya-məzmununu, rəng həllini və emosional təsirini dolğun şəkildə əks etdirərək tamaşaçıda işıqlı, nikbin və həyat dolu bir ovqat yaradır.

- Sizcə, "Günəşli diyar" bizə nə deyir?

- "Günəşli diyar" tamaşaçıya insanın təbiətlə harmoniyada yaşamasının, zəhmətin müqəddəsliyinin və doğma torpağa bağlılığın əhəmiyyətini çatdırır. Əsərdə təsvir olunan üzüm bağında çalışan qadınlar sadəcə əmək prosesini deyil, həm də həyatın davamlılığını, məhsuldarlığı və insanın təbiətə olan minnətdarlığını təcəssüm etdirirlər. Rəssam göstərir ki, torpağın bərəkəti insan zəhməti ilə daha da dəyər qazanır və təbiətin bəxş etdiyi nemətlər insanların əməyi sayəsində həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

Əsərin əsas ideyalarından biri də əmək insanının gözəlliyinin nümayiş etdirilməsidir. Burada zəhmət yorucu və ağır proses kimi deyil, insanı təbiətə bağlayan, ona mənəvi zənginlik və xoşbəxtlik bəxş edən dəyər kimi təqdim olunur. Rəssam gündəlik kənd həyatını yüksək estetik səviyyəyə qaldıraraq sadə insanların əməyindəki gözəlliyi və ləyaqəti ön plana çıxarır. Bununla yanaşı, əsər milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasının vacibliyini də ifadə edir. Qadınların milli geyimləri, kənd məişəti və üzümçülük ənənələri Azərbaycan xalqının mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olunur. Bu detallar keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır və milli kimliyin yaşadılmasının əhəmiyyətini vurğulayır. "Günəşli diyar" bizə həyatın gözəlliyini təbiətdə, zəhmətdə və insanın doğma yurduna sevgisində axtarmağı öyrədir. Əsər nikbinlik, bolluq, əməksevərlik, vətənə bağlılıq və təbiətlə ahəngdar yaşayış kimi ümumbəşəri dəyərləri təbliğ edir. Rəssam bu əsərlə göstərir ki, insanın xoşbəxtliyi yalnız maddi nemətlərdə deyil, həm də doğma torpaqla, zəhmətlə və milli dəyərlərlə qurduğu mənəvi bağlılıqda gizlənir.

"Günəşli diyar" əsəri Azərbaycan təbiətinin gözəlliyini və kənd insanının zəhmətini yüksək bədii zövqlə əks etdirən uğurlu rəngkarlıq nümunələrindən biridir. Əsərə baxarkən ilk növbədə günəşli və işıqlı atmosfer, rənglərin parlaqlığı və kompozisiyanın canlılığı diqqəti cəlb edir. Rəssamın istifadə etdiyi zəngin kolorit və harmonik kompozisiya tamaşaçıda sevinc, rahatlıq və nikbinlik hissləri yaradır. Əsərdə insan və təbiət arasında qurulan ahəng məndə xüsusi təəssürat oyadır. Üzüm bağında çalışan qadınların təbii və səmimi təsviri göstərir ki, zəhmət yalnız fiziki fəaliyyət deyil, həm də insanın torpağa, təbiətə və doğma yurda olan sevgisinin ifadəsidir. Bu baxımdan əsər əməksevərliyi və məhsuldarlığı yüksək estetik dəyərlərlə təqdim edir. Mən hesab edirəm ki, rəssam Azərbaycanın bərəkətli təbiətini və milli həyat tərzini sadəcə təsvir etməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda bu gözəllikləri gələcək nəsillərə çatdırmaq məqsədi daşımışdır. Milli geyimlər, üzüm bağları və kənd məişətinə aid detallar əsərin milli ruhunu daha da gücləndirir və onun etnoqrafik dəyərini artırır.

Aytac SAHƏD