Günlük vərdişlərimizin görünməyən ekoloji izi

Bu gün supermarketdə aldığımız bir plastik torbanın, səhər yolda içdiyimiz birdəfəlik qəhvə stəkanının, evdə açıq qoyduğumuz işığın və ya telefonumuzu hər gün enerji ilə yükləməyimizin planetə necə təsir etdiyini çox vaxt düşünmürük. Çünki gündəlik həyatımızın sürəti o qədər yüksəkdir ki, xırda görünən seçimlərin arxasında yatan böyük ekoloji yük bizə görünməz qalır. Halbuki müasir dünyanın ən böyük paradokslarından biri də buradadır: fərdlərin kiçik davranışları birləşib iqlim dəyişikliyi kimi nəhəng bir problemin yanacağını təşkil edir.

Ətraf mühit böhranı adətən böyük zavodların tüstüsü, neft sızıntıları və ya tropik meşələrin kəsilməsi ilə əlaqələndirilir. Amma məsələnin digər tərəfi var, hər bir insanın sadə gündəlik qərarları da qlobal mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. London İqtisadiyyat Məktəbinin araşdırmasına görə, inkişaf etmiş ölkələrdə orta statistik insanın illik karbon izi, dünyanın ən kasıb bölgələrində yaşayan onlarla insanın birlikdə buraxdığı izdən çoxdur. Deməli, məsələ yalnız sənaye və siyasət səviyyəsində deyil, həm də fərdi seçimlərdə gizlənir.

Maraqlıdır ki, ekologiya məsələsi uzun illər “yalnız hökumətlərin məsuliyyəti” kimi təqdim olunurdu. Amma son onillikdə yeni bir anlayış formalaşdı, gündəlik həyat ekologiyası. Bu yanaşma göstərir ki, bizim süfrəyə gətirdiyimiz yeməyin mənşəyi, geyindiyimiz paltarın istehsal prosesi və hətta internetdə bir saatlıq video izləməyimiz belə enerji sərfiyyatı ilə bağlıdır. Yəni ekoloji yük artıq abstrakt bir məsələ deyil. Hər gün cibimizdəki telefona, dolabımızdakı köynəyə və mətbəximizdəki plastik qab-qacağa qədər uzanır.

Bu yazıda plastik paradoksundan başlayaraq karbon izimizin gizli qatlarına, fərdi davranışların təsirinə və dövlətlərin üzərinə düşən məsuliyyətə qədər geniş bir mənzərə quracağıq. Amma ilk dayanacaq məhz plastikdir. Rahatlığın simvolu, eyni zamanda ekoloji fəlakətin ən səssiz günahkarı.

Plastik müasir həyatın sükutlu qəhrəmanı kimi görünür. Hər yerdə var, ucuzdur, yüngüldür və istifadə etdikdən sonra sadəcə atmaq kifayət edir. Amma bu rahatlığın arxasında gizlənən təhlükə, əslində, planetin ən böyük ekoloji böhranlarından birini formalaşdırır.

BMT-nin məlumatına görə, hər il 400 milyon tondan çox plastik istehsal olunur və bunun təxminən yarısı yalnız bir dəfə istifadə edilib zibilə atılır. Daha narahatedici fakt isə odur ki, bu materialın təbiətdə parçalanması yüzlərlə il çəkir. Yəni bu gün bir dükanın kassasında aldığımız plastik torba nəvələrimizin də yaşadığı dünyada mövcud ola bilər.

Plastikin “görünməz tərəfi” isə mikrozərrəciklərdir. Suyumuzda, havamızda və hətta qidamızda artıq plastik izləri aşkar olunub. London Kral Kollecinin araşdırması göstərir ki, orta statistik insan ildə təxminən 50 minə yaxın plastik zərrəciyi udur. Bu isə sadəcə ekoloji yox, həm də sağlamlıq problemi deməkdir.

Paradoks ondadır ki, plastik həyatımızı ucuzlaşdırdığı və rahatlaşdırdığı qədər də bizi uzunmüddətli zərərlə üz-üzə qoyur. Marketdəki məhsulların qablaşdırılmasından tutmuş tibbi ləvazimatlara qədər bir çox sahədə plastikdən imtina etmək çətin görünür. Ancaq məsələnin digər tərəfi də var: plastik istehsalını yaradan neft və qaz sənayesi, onun məhv edilməsini mümkünsüz hala gətirərək həm iqtisadi, həm də ekoloji bir çıxılmazlıq yaradır.

Yaponiyanın Oçan Universitetində aparılan tədqiqatda belə bir nəticə var, plastik tullantıların 90%-dən çoxu ya yandırılır, ya da okeanlara gedir. Yandırılma prosesi havanı çirkləndirir, okeanlara düşənlər isə dəniz canlılarının həyatını məhv edir. Məsələn, hər il təxminən 100 min dəniz məməlisi və milyonlarla quş plastik qalıqları udduğu və ya dolaşdığı üçün ölür. Əslində, plastik həyatımızda “rahatlıq” adı altında bizə gizli bir asılılıq gətirib. Bir çox ekoloqlar bunu siqaretlə müqayisə edir: ilk baxışda kiçik, zərərsiz və gündəlik görünür, amma uzun illərdə həm sağlamlığa, həm də cəmiyyətə böyük fəlakət gətirir.

Bir çox insan iqlim dəyişikliyini yalnız fabrik borularından çıxan tüstü və ya böyük elektrik stansiyalarının istehsal etdiyi qazlarla bağlayır. Amma gündəlik davranışlarımızın hər biri görünməz şəkildə karbon izimizi böyüdür. Məsələn, internetdə bir saatlıq video izləmək, düşündüyümüz qədər “zərərsiz” deyil. Fransanın “Shift Project” araşdırma mərkəzinin hesablamalarına görə, onlayn videoların illik karbon izi bütün aviasiya sektorunun buraxdığı qədərdir. Yəni, sadəcə Netflix-də serial izləmək belə təyyarələrin havada yaratdığı təsirə bərabər ola bilir.

Digər nümunə qida seçimləridir. Bir kiloqram mal ətinin istehsalı üçün təxminən 15 min litr su və yüksək miqdarda enerji sərf olunur. Üstəlik, mal-qara metan qazı ifraz etdiyi üçün iqlim dəyişikliyinin əsas səbəblərindən biri sayılır. Eyni zamanda, uzaq ölkələrdən gətirilən meyvə və tərəvəzlərin daşınması da əlavə karbon izinə yol açır. Bir bananın Ekvadordan Avropaya çatması üçün sərf olunan yanacaq, onun qiymətində görünməsə də, planetin yükündə öz izini qoyur.

Geyimlər də bu mənzərənin parçasıdır. “Fast fashion” deyilən sürətli moda sənayesi, hər mövsüm yeni kolleksiya çıxararaq milyardlarla paltarı istehsal edir. Nəticədə, həm su, həm enerji israf olunur, həm də artıq geyim tullantıları yeni bir ekoloji problem yaradır. Statistikaya görə, dünyada hər saniyə bir zibil maşını dolusu geyim atılır. Ən maraqlı məqam odur ki, biz çox vaxt bu “gizli karbon izi”ni heç hiss etmirik. Çünki gündəlik həyatımızda hər şey sadə görünür: düyməyə basıb işıq yandırırıq, klikləyib məhsul sifariş edirik, ya da sadəcə yeni paltar alırıq. Amma bütün bu rahatlıqların arxasında təbiətin ödədiyi böyük qiymət dayanır.

Ətraf mühit böhranı çox vaxt elə böyük ölçülərdə təsvir olunur ki, fərd özünü gücsüz hiss edir. “Mənim qəhvə stəkanımı təkrar istifadə etməyim, ya da lampanı söndürməyim dünyanı necə xilas edə bilər ki?” – bu sual çoxlarının beynindən keçir. Amma araşdırmalar göstərir ki, milyonlarla insanın kiçik dəyişiklikləri birləşəndə nəticə gözlənildiyindən qat-qat böyük ola bilir. Məsələn, əgər Avropada hər kəs həftədə yalnız bir gün ət yeməsə, atmosferə buraxılan karbon qazı ildə 50 milyon avtomobilin yoldan çıxması ilə eyni təsir göstərərdi. Yaxud şəhərlərdə qısa məsafələrdə maşın əvəzinə piyada və ya velosipedlə hərəkət etmək həm sağlamlığa müsbət təsir edir, həm də havanın çirklənməsini ciddi şəkildə azaldır.

Bununla yanaşı, tullantıların azaldılması da böyük əhəmiyyət daşıyır. Bir insan illik plastik istifadəsini sadəcə 30% azaltsa, bu, uzunmüddətli dövrdə minlərlə ton zibilin təbiətə düşməsinin qarşısını ala bilər. Maraqlıdır ki, Sinqapurda aparılan bir sosial eksperimentdə iştirakçılara hər gün sadəcə öz su qablarını doldurmaq və plastik butulka almamaq təklif edildi. Bir neçə ayın sonunda minlərlə butulkanın istifadədən kənarda qaldığı və bunun insanların davranışına uzunmüddətli təsir etdiyi müşahidə olundu.

Kiçik addımların təsiri təkcə ekoloji deyil, həm də psixoloji səviyyədədir. Fərd hərəkət etdiyini hiss etdikcə, məsuliyyət duyğusu artır və bu, sosial dəyişiklik üçün motivasiya yaradır. Əslində, bu, domino effekti kimidir: bir insanın nümunəsi digərinə keçdikcə cəmiyyət miqyasında ciddi dəyişikliyə səbəb ola bilər. Amma fərdi dəyişikliklər, nə qədər güclü olsa da, qlobal problemlərin tam həllini verə bilməz. Burada artıq sual yaranır: dövlətlər və böyük şirkətlər öz məsuliyyətlərini necə yerinə yetirməlidir?

Ətraf mühitlə bağlı müzakirələrdə fərdi dəyişikliklərin vacibliyi tez-tez vurğulansa da, bu məsələ yalnız şəxsi seçimlərlə həll oluna biləcək qədər sadə deyil. Çünki fərdlərin gündəlik davranışları, əslində, daha geniş bir siyasi və iqtisadi sistemin içində formalaşır. Məsələn, bir insan plastik torba istifadə etmək istəməyə bilər, amma mağazada alternativi yoxdursa, seçim məhdudlaşır. Yaxud kimsə avtomobil əvəzinə velosiped sürmək istəsə, amma şəhərdə velosiped yolları mövcud deyilsə, fərdi istək real dəyişiklik gətirmir. Bu, göstərir ki, dövlətlərin və bələdiyyələrin yaratdığı infrastruktur, insanların ekoloji davranışlarını ya gücləndirir, ya da əngəlləyir.

BBC-nin “Future Planet” layihəsində qeyd olunur ki, iqlim dəyişikliyinə qarşı real təsir üçün qanunvericilik və korporativ siyasət həlledici rol oynayır. Məsələn, Avropa İttifaqının plastik tullantıları azaltmaq üçün qəbul etdiyi direktiv nəticəsində bir çox ölkədə birdəfəlik plastik qadağan edilib. Nəticədə həm istehsalçılar yeni alternativlər tapmağa məcbur olub, həm də istehlakçılar davranışlarını dəyişib.

Şirkətlərin məsuliyyəti də unudulmamalıdır. Dünyanın ən çox çirkləndirən ilk 100 şirkəti qlobal karbon emissiyalarının 70 faizindən cavabdehdir. Yəni fərdlərin davranışları vacib olsa da, əgər böyük şirkətlər neft, kömür və plastik istehsalını davam etdirirlərsə, ekoloji böhranın əsas səbəbləri qalmaqda davam edir. Burada dövlətlərin rolu yalnız qanun qəbul etmək deyil, həm də bu nəhəng şirkətlərin fəaliyyətinə nəzarət etməkdir.

Sosioloqlar bunu belə izah edir: ekoloji məsuliyyət “üç qat” modeldə formalaşır – fərd, cəmiyyət və dövlət. Fərd kiçik addımlar ataraq dəyişiklik yaradır, cəmiyyət həmin davranışları dəstəkləyərək normaları dəyişir, dövlət isə bu prosesi hüquqi və iqtisadi mexanizmlərlə möhkəmləndirir. Əgər bu üç qat arasında balans olmazsa, ekoloji dəyişiklik də dayanıqlı ola bilmir.

Bəs məsuliyyət kimindir?

Ətraf mühit böhranı qarşısında ən çox verilən suallardan biri budur: məsuliyyət kimə aiddir – fərdlərə, şirkətlərə, yoxsa dövlətlərə? Əslində, cavab sadə bir tərəfə yönəlmir. Çünki bu zəncirin hər halqası bir-birinə bağlıdır və yalnız birlikdə işlədiyi zaman real nəticə əldə oluna bilər.

Fərdlər gündəlik vərdişlərini dəyişməklə həm təbiətə birbaşa təsir göstərə, həm də cəmiyyətin davranış normalarını formalaşdıra bilər. Kiçik addımlar domino effekti yaradır: ailə daxilində başlayan dəyişiklik qonşuluğa, məktəblərə və daha sonra ictimai hərəkatlara qədər böyüyə bilir.

Amma bu kifayət deyil. Böyük şirkətlərin istehsal və paylama mexanizmləri dəyişmədikcə fərdi səylərin təsiri məhdud qalır. Ən çox plastik və karbon emissiyası yaradan sənaye sahələrinin islahat aparması, alternativ materiallara və bərpa olunan enerjiyə sərmayə qoyması vacibdir. Burada məsuliyyət həm şirkətlərin etik davranışına, həm də dövlətlərin onlara tətbiq etdiyi sərt qaydalara bağlıdır.

Dövlətlər isə ən geniş təsir imkanına malik aktorlardır. Onlar qanunlar, iqtisadi stimullar və infrastruktur yaratmaqla həm şirkətləri, həm də fərdləri daha ekoloji davranışa yönəldə bilərlər. Əgər dövlətlər ciddi addımlar atmırsa, fərdlərin təşəbbüsləri sistem səviyyəsində nəticə vermir.

BBC-nin təhlillərində tez-tez vurğulandığı kimi, iqlim böhranı “yalnız təbiət problemi” deyil, həm də sosial ədalət məsələsidir. Çünki iqlim dəyişikliyindən ən çox zərər görənlər, adətən, ən az məsuliyyət daşıyan insanlardır, yəni iqtisadi imkanları məhdud ölkələrin əhalisi. Bu da göstərir ki, məsuliyyət yalnız milli yox, həm də qlobal səviyyədə bölüşdürülməlidir.

Sonda belə bir həqiqət qalır ki, ekoloji böhranın həlli üçün nə təkcə fərdin dəyişməsi, nə də təkcə dövlətlərin siyasəti kifayətdir. Bu, həm gündəlik həyatımızda, həm iqtisadi sistemlərdə, həm də beynəlxalq səviyyədə paralel addımlar tələb edən bir məsələdir. Məsuliyyət bölünür, amma nəticə hamının ortaqdır. Ya birlikdə dəyişirik, ya da birlikdə itiririk!
İndi əsas sual budur: biz dəyişməyə nə vaxt başlayacağıq? Çünki təbiət gözləmir…

Nigar Şahverdiyeva