Hacıbəylilər ailəsinin xoşbəxt bir anı

Bu gün 141 yaşı tamam olan Üzeyir Hacıbəyli Qarabağ xanlarının varisi Xurşidbanu Natəvanın mirzəsi, dövrünün savadlı, ziyalı şəxslərindən sayılan Əbdülhüseyn bəyin ailəsində dünyaya göz açıb. Onun ədəbi və musiqi istedadının formalaşmasında ata ocağının böyük rolu olub.

Oxuculara təqdim etdiyimiz bu nadir fotoda Üzeyir bəyin anası Şirinbəyim xanım Hacıbəyova-Əliverdibəyova ilə birgə bəzi ailə üzvləri çəkiliblər. 1910-cu ildə (bəzi mənbələrdə 1915-ci il) lentə alındığı göstərilən şəkil, çox güman ki, Şuşada, hazırda bəstəkarın ev-muzeyi olan ata evində çəkilib. XIX əsrdə tikilmiş həmin evdə sonralar, yəni erməni işğalına qədərki dövrdə Üzeyir bəyin həyatının ilk illərinə aid qiymətli materaillar – tələbəlik illərinə dair eksponatlar, eləcə də 1920-ci ilədək qohum və ailə üzvlərinin fotoşəkilləri sərgilənirdi. Bu da həmin fotolardandır.

Onda hələ 25 yaşı olan Üzeyir bəyin şöhrət və məhəbbət dolu ömür yolunun bir anının əbədiləşdiyi nadir fotoda o, ayaqüstə soldan 1-ci yerdə dayanıb. Yanındakı yeni ailə qurduğu – Müslüm Maqomayevin həyat yoldaşı Badigülcamalın və opera müğənnisi Hənəfi Terequlovun bacısı, tatar qızı Məleykə Terequlova-Hacıbəyli, sağ tərəfdəki Üzeyirin anasının əmisi oğlu, dayı saydığı Avropa təhsilli musiqi tarixçisi, bəstəkar Ağalar bəy Əliverdibəyovdur. Əyləşənlər isə Ü.Hacıbəylinin bacısı Abuhəyat, anası Şirinbəyim xanım, digər bacısı Sayad və övladlarıdır.

Şəkildəkilərin hər birinin görkəmində kübarlığa, ziyalılığa xas olan səliqə-sahman var. Kişilərin frak və hərbi libası, qadınların səliqə ilə daranmış saçları, zamanına aid milli geyimləri diqqət çəkir. Yerdəki naxışlı xalça isə, heç şübhəsiz, Qarabağ ilmələri ilə vüsətlənib. Bütün detallar ötən əsrin əvvəllərinin Şuşa ab-havasından soraq verir.

Tarix elmləri doktoru Solmaz Rüstəmova-Tohidinin yazdığına görə, 3 fərqli siyasi quruluşda – Çar Rusiyası, Xalq Cümhuriyyəti və Azərbaycan SSR zamanında yaşasa da, dəyişməz qalan və özünütəsdiqin bütün sınaqlarından ləyaqətlə keçən Üzeyir bəy ömrü boyu şəxsi kimliyini qoruyub saxlaya bilmiş, görkəmli musiqişünas-bəstəkar, pedaqoq, redaktor, naşir, dramaturq, ictimai-siyasi xadim və təqdim etdiyimiz şəkildəki kimi, sevimli oğul, qardaş, ər, qohum, sadəcə, insan olaraq, könüllərdə yuva qurmuşdur.

Üzeyir bəyin sevimli ömür-gün dostu ilə qoşa şəkilləri də var və hamısından bir-birinə sonsuz sevgiləri əks olunub. Hələ 1908-ci ildə möhtəşəm “Leyli və Məcnun” adlı ilk Azərbaycan operasını, ardınca “Şeyx Sənan”ı, “Əsli və Kərəm”i , “Ər və arvad”ı, digər monumental əsərləri yaratmış bəstəkarın öz istəklisinə sədaqəti də əsl örnək olub.

Məlum olduğu kimi, Üzeyir bəylə Məleykə xanımın taleyinə ata-ana olmaq yazılmayıb. Məleykə xanım yoldaşına başqa qadınla evlənib övlad sahibi olmağı təklif etsə də, Üzeyir bəy bundan qəti imtina edib. Kirayələrdə yaşayıb, çox çətinliklər görüblər, amma onların ailə təməli heç vaxt sarsılmayıb.

Yeri gəlmişkən, cütlüyün müqəddəs duyğuya dəlalət edən bir faktı da göstərək: Üzeyir bəy 1911-ci ildə qatarla Bakıdan Moskvaya – konservatoriyada oxumağa yola düşəndən sonra Zaqafqaziya dəmir yolunun bütün stansiyalarından Məleykə xanıma poçt-kartlarda qısa məktublar göndərib ki, bu da onların izdivacının ilk sevgi qığılcımlarını nəinki söndürmədiyini, əksinə, daha da alovlandırdığını göstərir.

Məleykə xanımın Üzeyir bəyə yazıb Moskvaya ünvanladığı cavab məktubları da onun ayrılıq və təklikdən çəkdiyi nisgilli hisslərinin ifadəsi kimi təsirli olub. Daim Üzeyirə dəstək verən Məleykə xanımın ağbirçək Şirinbəyim anadan tutmuş, qayınlarına, baldızlarına və onların çoxsaylı uşaqlarına qədər çox səmimi və doğma münasibəti də onun məktublarının hər sətrində özünü büruzə verirdi.

Məleykə xanımın öz qayınanası ilə mehriban münasibətini sübut edən bir fakt da budur ki, mülkədar qızı olan, 5 övlad anası Şirinbəyim xanım ömrünün son illərini Bakıda, məhz Üzeyirbəygildə keçirərək hər cür qayğı görüb və 1939-cu ildə burada dünyasını dəyişib.

Qeyd edək ki, ermənilər Şuşanı ələ keçirəndə Üzeyir bəyin ev-muzeyində 1700-dək eksponat olub. İşğal zamanı muzey rəhbərliyinin fədakarlığı sayəsində dahi bəstəkarın yalnız 136 şəxsi əşyası çıxarıla bilərək Bakıya gətirilib. Qalanlarını isə hay vandalları talayaraq məhv ediblər. Şuşa azad olunandan sonra Heydər Əliyev Fondunun sayəsində əsaslı surətdə bərpa edilmiş muzeyə gətirilən eksponatlar sırasında üzü köçürülmüş bu fotoşəkil də yer alıb. İnişil sentyabrın 19-da Prezident İlham Əliyev yenidən istifadəyə verilən ev-muzeyinin açılışında iştirak edib.

Əli NƏCƏFXANLI
XQ