Həqiqəti necə demək olar? Kinoseans

Çili kinorejissoru Pablo Larrainin "Yox" ("No", 2012) filmi ilk baxışda 1988-ci ildə Çilidə keçirilmiş referendum və Auqusto Pinoçet diktaturasının sonuna aparan siyasi mübarizə haqqında ekran əsəridir. Lakin filmə bir qədər dərindən baxanda söhbətin təkcə siyasi kampaniyadan getmədiyi aydınlaşır. Rejissor daha mürəkkəb bir sual ortaya qoyur: insanları dəyişiklik zərurətinə necə inandırmaq olar? Həqiqəti bütün ağrısı və sərtliyi ilə göstərməkmi, yoxsa insanlara gələcəyə ümid verən başqa bir dil tapmaqmı?

Filmin baş qəhrəmanı Rene Saavedra siyasətçi deyil. O, uğurlu reklamçıdır, yüksək kreativliyi və insan psixologiyasını yaxşı duymaq bacarığı ilə seçilir. Siyasət isə onun gündəlik həyatında mühüm yer tutmur. Oğlu ilə sakit həyat yaşayan Rene gözlənilmədən ölkənin taleyini müəyyənləşdirəcək siyasi kampaniyanın içində özünü tapır. Pinoçet hakimiyyətdə qalmaq üçün referendum keçirməyə razılaşır və beynəlxalq təzyiq nəticəsində müxalifətə televiziyada məhdud efir vaxtı verilir. Müxalifət Renedən bu qısa zaman ərzində təsirli kampaniya hazırlamağı xahiş edir.

Əslində, filmin ən maraqlı tərəfi də elə buradan başlayır. Müxalifətin hazırladığı ilkin kampaniya Pinoçet hakimiyyəti dövründə baş vermiş zorakılıq, repressiya, işgəncə və qətllər üzərində qurulur. Onların arqumenti sadədir: xalq həqiqəti bilməlidir. Uzun illər susdurulmuş insanlar nə baş verdiyini danışmaq üçün nəhayət, televiziya ekranına çıxmaq imkanı əldə ediblər və bu imkan itirilməməlidir. Onlar üçün bu 15 dəqiqə sadəcə reklam vaxtı deyil, illərlə susdurulmuş həqiqətin cəmiyyətə çatdırılması üçün tarixi fürsətdir.

Rene isə başqa cür düşünür. Onun fikrincə, insanlara yalnız ağrını, qorxunu və keçmişin faciələrini göstərməklə onları dəyişiklik naminə hərəkətə gətirmək çətindir. Mənfi informasiya insanı qəzəbləndirə bilər, amma mütləq şəkildə ona gələcək üçün inam vermir. Buna görə də o, kampaniyanın istiqamətini dəyişməyi təklif edir: Pinoçetin cinayətlərini təkrar-təkrar göstərmək əvəzinə, Pinoçetsiz Çilini göstərmək.

Bu fikir kampaniyanın digər iştirakçıları arasında ciddi narazılıq doğurur. Çünki repressiyanı öz həyatında yaşamış insanlar üçün keçmişi arxa plana keçirmək asan deyil. Onlar düşünürlər ki, ölkənin yaşadığı faciələr unudulmamalı, əksinə, bütün sərtliyi ilə nümayiş etdirilməlidir. Rene isə mübahisəni başqa istiqamətə çevirir: məqsəd yalnız həqiqəti danışmaq deyil, həmin həqiqəti insanların davranışına təsir göstərəcək formada çatdırmaqdır.

Beləcə, "Yox" kampaniyasının dili dəyişir. Ekranda repressiyanın qaranlıq mənzərələrinin yanında daha işıqlı, normal və xoşbəxt həyat təsəvvürü yaranır. Sanki siyasi seçimdən yox, adi bir məhsulun reklamından söhbət gedir. Elə filmin əsas paradoksu da budur: diktaturaya qarşı mübarizənin əsas silahına reklam texnologiyası çevrilir. Rene insanlara sadəcə Pinoçetə "Yox" deməyi yox, gələcəyə "Hə" deməyi təklif edir.

Burada çox ciddi bir dilemma yaranır: həqiqəti olduğu kimi demək daha vacibdir, yoxsa insanları nəticəyə gətirib çıxaracaq formada danışmaq? Rene ikinci yolu seçir. Amma bu, onun həqiqəti gizlətməsi demək deyil. O, zorakılıq görüntülərindən tam imtina etmir, sadəcə onların təqdimat formasını dəyişir. Məsələn, polis nümayişçini döyürsə, kamera yalnız zərərçəkənin üzərində dayanmır. Hər iki tərəfə baxır və vurğulanır ki, onların hər ikisi eyni ölkənin vətəndaşıdır, hər ikisinin öz həqiqəti var, amma heç bir həqiqət zorakılığa haqq qazandırmır. Beləliklə, keçmişin ağrısı nifrəti artıran vasitəyə deyil, anlaşmaya çağırışa çevrilir.

Fikrimizcə, filmin gücü də məhz bundadır. Larra?n yalnız təbliğat kampaniyasının necə qurulduğunu göstərmir, onun etik sərhədləri barədə də düşündürür. Siyasi kampaniya harada həqiqətin izahıdır, harada isə insan duyğularının idarə olunmasına çevrilir? Reklamın məqsədi məhsul satmaqdırsa, demokratiyanı reklam dili ilə təqdim etmək nə deməkdir? Film bu suallara hazır cavab vermir və tamaşaçını da hansısa mövqeyə məcbur etmir.

Bədii həllər filmin bu xüsusiyyətini daha da gücləndirir. 1988-ci ildə çəkilmiş real televiziya çarxlarının filmə daxil edilməsi, sənədli və bədii görüntülərin birləşdirilməsi hadisələrin həqiqiliyini artırır. Kəskin montaj vasitəsilə müxtəlif məkan və zamanlarda gedən müzakirələr bir-birinə bağlanır. Bununla da siyasi kampaniyanın arxasında dayanan gərginlik, fikir ayrılıqları və cəmiyyətin ümumi vəziyyəti daha aydın görünür. Filmin bu quruluşu reklamın, televiziyanın və siyasi mesajın cəmiyyətə təsir gücünü də ayrıca mövzuya çevirir.

"Yox" kampaniyası sonda qalib gəlir. Ancaq rejissor bu qələbəni pafoslu finala çevirmir. Rene də qələbənin əsas qəhrəmanı kimi önə çıxmağa çalışmır. Əksinə, qələbədən təsirlənmiş halda sakitcə oradan uzaqlaşır. Onun üçün şəxsi şöhrət deyil, gördüyü işin nəticəsi əhəmiyyət daşıyır. Daha maraqlısı isə budur ki, referendumdan sonra siyasi rəqiblər - "Yox" və "Hə" kampaniyalarının reklamçıları - yenidən öz peşə dünyalarına qayıdırlar. Sanki siyasi qarşıdurmanın arxasında başqa bir dünya, reklamın və peşəkarlığın dünyası da öz həyatını davam etdirir.

"Yox"u yalnız tarixi-siyasi film kimi qəbul etmək buna görə azdır. Bu, həm də insanları inandırmağın yolları, həqiqətin hansı formada çatdırılması və gələcəyə ümidin ictimai dəyişiklikdəki rolu haqqında filmdir. Eyni zamanda film göstərir ki, siyasətin dili dəyişdikcə, onun cəmiyyətə təqdim olunma üsulları da dəyişir. Ən düşündürücü tərəfi isə budur: diktaturaya qarşı mübarizədə reklamın gücündən istifadə edən film bizi müasir siyasətin reklam texnologiyalarından nə dərəcədə asılı olduğu barədə də düşünməyə vadar edir. Və filmdən sonra yadda qalan əsas sual "kim qalib gəldi?" deyil, insanları dəyişiklik üçün inandırarkən həqiqətlə təsir arasında sərhədin haradan keçdiyidir.

"525"

https://www.youtube.com/watch?v=2SgPhkU9tDE

https://yabanci-dizi.now/film/no?utm_source=chatgpt.com