Hər dövrün öz həqiqəti Şahanə Müşfiq yazır

Şahanə MÜŞFİQ

Bir vaxtlar mübahisəsiz doğru hesab etdiyimiz fikirlərə illər sonra şübhə ilə yanaşa, hətta onlara inanmış olmağımıza təəccüblənə bilərik. Dünənin qəbuledilməz saydığı bir davranış bu gün adi görünə, vaxtilə cəsarət hesab edilən bir addım isə sonralar məsuliyyətsizlik kimi qiymətləndirilə bilər. Nəsillər dəyişir, həyat tərzi yenilənir, cəmiyyətin mənəvi ölçüləri başqa məna qazanır. Hər kəs öz zamanının içində dayanaraq dünyanı anlamağa çalışır. Bu dəyişikliklərin fonunda bir sual ortaya çıxır: həqiqət özü dəyişir, yoxsa ona baxan insanın mövqeyi?

Tarixə nəzər salanda görürük ki, bəşəriyyətin doğru hesab etdiyi bir çox fikir zamanın sınağından keçə bilməyib. Elmi biliklər yenilənib, ictimai münasibətlər dəyişib, bir vaxtlar təbii qəbul edilən davranışlar sorğulanmağa başlanıb. İnsanların dünyaya baxışı genişləndikcə əvvəlki qənaətlərin bir qismi öz əhəmiyyətini itirib, bir qismi isə yeni mənalar qazanıb. Ancaq burada mühüm bir məqam var: hər dəyişən fikir həqiqətin dəyişməsi demək deyil. Bəzən həqiqət haqqında biliklərimiz artır, bəzən əvvəlki yanlışlarımızı anlayır, bəzən də dəyişən şəraitə uyğun olaraq eyni məsələyə fərqli yanaşmağa başlayırıq.

Bəlkə də, hər dövrün öz həqiqəti olduğu fikrini maraqlı edən məhz bu fərqdir. İnsan öz zamanının düşüncə tərzindən kənara çıxmaqda çətinlik çəkir. Yaşadığı cəmiyyətin normalarını çox vaxt təbii, dəyişməz və mübahisəsiz qəbul edir. Halbuki bu gün bizə adi görünən bir çox məsələyə gələcək nəsillər başqa gözlə baxa bilər. Eyni zamanda, keçmişdə yaşayan insanların da dünyanı öz dövrlərinin bilikləri, imkanları və məhdudiyyətləri daxilində dərk etdiklərini unutmamalıyıq.

Dünənin doğrusu, bu günün sualı

Bir zamanlar insanların Yer kürəsinin kainatdakı mövqeyi haqqında təsəvvürləri elmi biliklərin məhdudluğu ilə müəyyənləşirdi. Sonradan aparılan müşahidələr, araşdırmalar və kəşflər əvvəlki təsəvvürləri dəyişdi. Bu, həqiqətin insanların istəyinə uyğun olaraq dəyişməsindən deyil, onun haqqında biliklərin genişlənməsindən xəbər verirdi. Təbiət qanunları bizim onlara münasibətimizdən asılı olmayaraq mövcuddur, lakin onları anlamaq imkanlarımız zamanla dəyişir.

İctimai və mənəvi məsələlərdə isə mənzərə daha mürəkkəbdir. Çünki burada yalnız faktlardan deyil, dəyərlərdən, adətlərdən, hüquqlardan və insanların birgəyaşayış qaydalarından danışırıq. Müxtəlif dövrlərdə qadının cəmiyyətdəki rolu, uşağın hüquqları, ailə münasibətləri, fərdi azadlıq və insan ləyaqəti haqqında təsəvvürlər dəyişib. Bir vaxtlar mübahisəsiz qəbul edilən bəzi adətlərin sonradan insanların hüquqlarını məhdudlaşdırdığı, bərabərsizliyi dərinləşdirdiyi daha aydın görünməyə başlayıb.

Məsələn, uşağın fikrini ifadə etməsinə əhəmiyyət verməmək bəzi ailələrdə uzun müddət tərbiyənin adi üsulu sayılıb. "Böyüklər danışanda kiçiklər susmalıdır" düşüncəsi bəzən hörmətin əsas göstəricisi kimi təqdim edilib. Bu gün isə uşağın fikrinə qulaq asmaq, onun şəxsiyyətini nəzərə almaq və özünü ifadə etməsinə şərait yaratmaq daha çox önəm daşıyır. Burada hörmət anlayışı tamamilə yox olmur, sadəcə, onun necə başa düşüldüyü dəyişir. Böyüyə hörmətlə kiçiyin ləyaqətini qorumağın bir-birinə zidd olmadığını anlamağa başlayırıq.

Belə nümunələr göstərir ki, cəmiyyətin qəbul etdiyi qaydalar həmişə dəyişməz həqiqət sayıla bilməz. Bəzən ənənə adlandırdığımız şey sadəcə uzun müddət təkrarladığımız davranışdır. Bir fikrin qədim olması onun mütləq doğru olduğunu sübut etmir. Eyni zamanda, yeni yaranan hər düşüncənin də avtomatik olaraq daha düzgün olduğunu söyləmək olmaz. Həm keçmişi, həm də bu günü suallar qarşısında yoxlamaq lazımdır.

Əslində, cəmiyyətin inkişafı yalnız yeni fikirlərin meydana çıxması ilə deyil, köhnə fikirlərin yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə də bağlıdır. İnsan özündən əvvəlki nəsillərin təcrübəsindən öyrənir, lakin həmin təcrübəni olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir. Bəzən onu qoruyur, bəzən dəyişdirir, bəzən də müəyyən adətlərin niyə mövcud olduğunu soruşmağa başlayır.

Həqiqət və zamanın sərhədləri

Hər dövrün öz həqiqəti olduğu fikri ilk baxışdan inandırıcı görünür. Axı insanlar müxtəlif zamanlarda fərqli düşünür, fərqli seçimlər edir, eyni hadisəyə müxtəlif qiymət verirlər. Ancaq bu fikri mütləq həqiqət kimi qəbul etsək, qarşımıza başqa bir problem çıxır: əgər hər şey yalnız dövrün baxışından asılıdırsa, onda yanlışlığı necə müəyyənləşdirəcəyik?

Təsəvvür edək ki, bir cəmiyyətdə haqsızlıq normal sayılır, başqa bir cəmiyyətdə isə həmin davranış qəbuledilməz hesab olunur. Bu fərq öz-özlüyündə haqsızlığın mahiyyətini dəyişirmi? Bir davranışın geniş yayılması onu ədalətli edirmi? Tarixin müəyyən mərhələsində insanların əksəriyyətinin hansısa fikrə inanması həmin fikri avtomatik olaraq doğruya çevirirmi?

Bu suallar bizi mühüm bir nəticəyə gətirir: cəmiyyətin qəbul etdiyi fikir ilə həqiqət arasında həmişə uyğunluq olmur. Çoxluğun inandığı bir düşüncə yanlış ola bilər. Eyni zamanda, azlıqda qalan bir fikir də yalnız fərqli olduğu üçün doğru sayıla bilməz. Hər iki halda əsas məsələ fikrin hansı dəlillərə söykənməsi, insan həyatına necə təsir göstərməsi və tənqid qarşısında nə dərəcədə əsaslı qalmasıdır.

Həqiqəti axtarmaq insanın öz qənaətlərinə şübhə ilə yanaşmaq cəsarətini də tələb edir. Çünki bəzən yanlış olduğunu qəbul etməkdə çətinlik çəkdiyimiz fikirlər uzun illər ərzində kimliyimizin bir hissəsinə çevrilir. Onlardan imtina etmək yalnız bir düşüncəni dəyişmək deyil, özümüz haqqında formalaşdırdığımız təsəvvürü də yenidən nəzərdən keçirmək deməkdir.

Buna görə insan çox vaxt həqiqəti axtarmaqdan daha çox, artıq inandığı fikrin doğru olduğunu sübut etməyə çalışır. Öz mövqeyini təsdiqləyən faktları seçir, əks fikirləri isə görməzliyə vurur. Bu davranış yalnız fərdlərə deyil, bütöv cəmiyyətlərə də xasdır. Halbuki həqiqətə yaxınlaşmağın yolu hər zaman haqlı çıxmaqdan deyil, lazım gəldikdə yanıldığını etiraf etməkdən keçir.

Nəsillər niyə bir-birini anlamır?

Nəsillər arasındakı fikir ayrılıqları bəşər tarixinin dəyişməyən mənzərələrindən biridir. Valideyn övladının seçimlərini qəribə, övlad isə valideyninin düşüncələrini köhnəlmiş hesab edir. Böyüklər gənclərin əvvəlki dəyərlərdən uzaqlaşdığını düşünür, gənclər isə böyükləri dəyişən dünyanı anlamaqda çətinlik çəkməkdə günahlandırırlar. Hər iki tərəf öz mövqeyini əsaslı hesab edir. Bəs niyə eyni ailədə, eyni dildə danışan insanlar bəzən bir-birini anlamaqda bu qədər çətinlik çəkirlər?

Çünki insan dünyanı yalnız gördükləri ilə deyil, yaşadıqları ilə də dərk edir. Müharibə, yoxsulluq, məhrumiyyət və qeyri-müəyyənlik içində böyüyən nəsil üçün sabitlik və təhlükəsizlik ən mühüm dəyərlərdən biri ola bilər. Daha fərqli imkanlar və seçimlərlə böyüyən nəsil isə fərdi azadlığa, özünü ifadə etməyə və şəxsi sərhədlərə daha çox əhəmiyyət verə bilər. Birinin ehtiyatlılıq adlandırdığı davranışı digəri qorxu, birinin azadlıq hesab etdiyini digəri məsuliyyətsizlik kimi görə bilər.

Burada tərəflərdən birini bütövlükdə haqlı, digərini isə yanlış saymaq düzgün olmaz. Hər nəsil öz təcrübəsinin təsiri altındadır. Ancaq təcrübənin insanı formalaşdırması onun bütün qənaətlərini mübahisəsiz etmir. Keçmişin çətinliklərini yaşamaq insana müəyyən məsələlərdə dərinlik qazandıra bilər, lakin gələcək haqqında bütün cavabları vermir. Eyni şəkildə, yeni dövrün imkanları ilə böyümək də insanı avtomatik olaraq daha anlayışlı və ya daha müdrik etmir.

Nəsillər arasındakı əsas problem bəzən fikir ayrılığının özü deyil, tərəflərin öz baxışlarını yeganə mümkün həqiqət kimi qəbul etməsidir. Böyük insan öz həyat təcrübəsini hamı üçün dəyişməz qayda sayanda, gənc isə keçmişi yalnız köhnəlmiş düşüncələrin toplusu kimi görəndə dialoq çətinləşir. Halbuki bir-birini anlamaq üçün mütləq eyni düşünmək lazım deyil. Qarşı tərəfin hansı şəraitdə formalaşdığını, nədən qorxduğunu və hansı dəyərləri qorumağa çalışdığını anlamaq kifayət qədər mühüm başlanğıcdır.

Bəlkə də, hər nəslin özündən əvvəlkilərə borcu onların bütün fikirlərini təkrarlamaq deyil, qazandıqları təcrübəni anlamaqdır. Özündən sonrakı nəslə borcu isə ona hazır hökmlər vermək yox, sual vermək və düşünmək imkanı yaratmaqdır.

Dəyişən dəyərlər, dəyişməyən ehtiyaclar

Zaman keçdikcə insanların davranış qaydaları, ünsiyyət formaları və həyata münasibəti dəyişə bilər. Ancaq bu dəyişikliklərin içində bəzi əsas ehtiyaclar qalır: insanın anlaşılmaq, qəbul edilmək, təhlükəsiz yaşamaq, sevmək və ləyaqətinin qorunmasını istəmək ehtiyacı. Bu ehtiyaclar müxtəlif dövrlərdə fərqli şəkildə ifadə olunsa da, insan həyatının mühüm hissəsi olaraq qalır.

Məsələn, keçmişdə insanlar bir-biri ilə məktublar vasitəsilə əlaqə saxlayır, cavab gözləyir, xəbərlərə günlərlə həsrət qalırdılar. Bu gün dünyanın bir ucundan o biri ucuna bir neçə saniyə ərzində mesaj göndərmək mümkündür. Ünsiyyətin vasitəsi dəyişib, amma insanın qarşı tərəf üçün əhəmiyyətli olduğunu hiss etmək ehtiyacı yox olmayıb. Sadəcə bu ehtiyacın ifadə forması dəyişib. Hətta texnologiyanın yaratdığı sürət bəzən ünsiyyəti asanlaşdırsa da, münasibətlərin dərinliyini təmin etməyə bilər.

Eyni şəkildə, ailə, dostluq, sədaqət və məsuliyyət anlayışları müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda yaşana bilər. Əsas məsələ köhnə formaları olduğu kimi qorumaq deyil, onların arxasında dayanan dəyərlərin mahiyyətini anlamaqdır. Ənənə insanları birləşdirə, yaddaşı qoruya və mənsubiyyət hissi yarada bilər. Ancaq hər ənənə yalnız qədim olduğuna görə toxunulmaz sayılmamalıdır. Onun insana, cəmiyyətə və gələcək nəsillərə nə verdiyini də düşünmək lazımdır.

Bir fikrin uzun müddət mövcud olması onu yenidən nəzərdən keçirmək ehtiyacını aradan qaldırmır. Eyni zamanda, müasir görünmək naminə hər köhnə düşüncədən imtina etmək də müdriklik deyil. Əsas olan hansı fikrin insanı daha yaxşı anlamağa, hansı davranışın daha ədalətli münasibətlər qurmağa kömək etdiyini müəyyənləşdirməyə çalışmaqdır. Bunun üçün insan həm öz dövrünü, həm də özünü sorğulamağı bacarmalıdır.

Hər dövr dünyaya öz pəncərəsindən baxır. Ancaq pəncərənin fərqli olması dünyanın hər kəs üçün ayrı olması demək deyil. Əsas məsələ yalnız öz pəncərəmizdən gördüklərimizi həqiqətin özü hesab etməmək, başqa baxışların mövcudluğunu nəzərə almaq və gördüklərimizə şübhə ilə yanaşmağa hazır olmaqdır.

Çünki insanın düşüncə azadlığı yalnız öz fikrini müdafiə etmək hüququnda deyil, həmin fikri yenidən nəzərdən keçirmək cəsarətində də yaşayır. Bəlkə də, dövrlər dəyişdikcə ən çox ehtiyac duyduğumuz şey yeni həqiqətlər yaratmaqdan əvvəl, həqiqət hesab etdiklərimizə daha diqqətlə baxmağı öyrənməkdir.