Hər yağış yağanda...

Sevinənlərlə bərabər, kədərlənənlər də çox olur

Yağış yağır. Göylərin nuru ətrafı yuyub təmizləyir. Çöl-bayırı suvarıb cana gətirən belə suya “bərəkət yağışı” da deyirlər. Lakin gur yağışlar, leysanlar bəzən fəsadlar da törədir. Əvvəlcə küçələrdə su gölməçələri yaranır. Bir neçə dəqiqə sonra avtomobillərin hərəkəti çətinləşir, bəzi yollar bağlanır, həyətlərə, zirzəmilərə və obyektlərə su dolur. Şəhərin gündəlik ritmi bir neçə saatlıq leysanla pozulur. Sonra yağış dayanır, su çəkilir və həyat əvvəlki axarına qayıdır. Amma əslində, problem həll olunmur. Çünki növbəti güclü yağışa qədər dəyişməyən əsas məsələ şəhərin belə hadisələrə nə dərəcədə hazır olmasıdır.

Son illərdə Azərbaycanda, xüsusilə Bakıda, bu mənzərə ilə daha tez-tez qarşılaşırıq. Hər dəfə eyni izahı eşidirik: “Çox yağış yağdı”. Doğrudur, intensiv yağıntıların yaratdığı yük bəzən mövcud infrastrukturun imkanlarını aşır. Lakin məsələni yalnız meteoroloji hadisə ilə izah etmək mümkün deyil. Çünki iqlim dəyişir, yağıntıların xarakteri dəyişir, şəhərlər böyüyür, asfalt və beton örtüklər genişlənir, təbii su axınları dəyişir. Dağlıq ərazilərdə isə meşə örtüyünün azalması, eroziya, çay yataqlarına müdaxilə və riskli ərazilərdə tikinti sel təhlükəsini daha da artırır.

Ona görə əsas sual göydən nə qədər su düşməsi deyil. Əsas sual həmin suyun yerə düşəndən sonra hara getməsidir. Sentyabrın ilk günlərində bu məsələ yenidən gündəmə gəldi. Milli Hidrometeorologiya Xidməti sentyabrın 5-dən 8-dək ölkənin bir sıra ərazilərində intensiv yağış və leysan, bəzi dağ çaylarında isə qısamüddətli sel ehtimalı barədə xəbərdarlıq etmişdi. Sentyabrın 8-də Bakı və Abşeron yarımadasında 30 millimetrədək yağıntı düşdü ki, bu da aylıq normanın 133 faizinə bərabərdir. 30 millimetr yağıntı özlüyündə fövqəladə göstərici deyil. Amma Bakı kimi böyük, sıx məskunlaşmış və sürətlə dəyişən şəhər üçün bu rəqəm mühüm sual doğurur: şəhər qısa müddətdə belə su yükünü qəbul etməyə hazırdırmı?

Çünki şəhərdə yağan suyun taleyi şəhərsalmanın keyfiyyətindən birbaşa asılıdır. Yağıntının bir hissəsi torpağa hopur, qalan hissəsi isə səthlə axaraq drenaj sisteminə daxil olur. Lakin şəhər böyüdükcə torpağın yerini asfalt, beton, dayanacaqlar, binalar və digər bərk örtüklər tutur. Nəticədə suyun torpağa hopmaq imkanı azalır, səth axını sürətlənir və drenaj sisteminə düşən yük artır. Sistem öz layihə imkanlarını aşdıqda isə küçələr suyun təbii axın yoluna çevrilir.

Deməli, güclü yağışın yaratdığı problem yalnız meteoroloji hadisə deyil, həm də şəhərsalma məsələsidir. Bakı üçün əsas risk dağ çaylarının yaratdığı klassik sel təhlükəsindən daha çox intensiv yağışlar zamanı yaranan subasma hadisələridir. Yeni yol, yaşayış massivi, avtomobil dayanacağı və digər tikinti layihəsi həyata keçirilərkən yağış suyunun haradan gəldiyi və hara yönələcəyi əvvəlcədən hesablanmırsa, sonradan tikilən drenaj sistemi problemi tam həll edə bilməz.

Bu səbəbdən yağış sularının idarə olunması tikinti başa çatdıqdan sonra həll ediləcək texniki məsələ kimi yox, şəhərsalmanın ilk mərhələsindən nəzərə alınmalı əsas infrastruktur məsələsi kimi qəbul edilməlidir. Əks halda, problem yağışın özündən çox şəhərin yağışa hazırlığında yaranır.

Amma Azərbaycanın sel problemi yalnız Bakıdan ibarət deyil. Dağlıq ərazilərdə təhlükənin xarakteri tamamilə başqadır. Burada qısamüddətli intensiv yağıntı dağ yamaclarından böyük həcmdə suyun sürətlə aşağı axmasına, torpaq, daş, qum, ağac və digər materialların su kütləsinə qoşulmasına səbəb olur. Belə sel artıq, sadəcə, su deyil, qarşısına çıxan infrastrukturu, avtomobili, körpünü və hətta yaşayış evini sürükləyə bilən böyük dağıdıcı qüvvəyə çevrilir.

Azərbaycanda sellərin 85–87 faizinin yağış suları hesabına formalaşması da riskin əsas mənbəyini göstərir. Ən çox sel hadisələrinin Şəki-Zaqatala, Quba-Qusar və Naxçıvanın yüksək dağlıq ərazilərində müşahidə olunması təsadüfi deyil. Şəki-Zaqatala bölgəsində Kiş, Şin, Mazımçay, Balakənçay, Katexçay, Talaçay və Kürmükçay kimi dağ çayları həm regionun su balansında, həm də sel riskinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Kiş çayının Qaynar, Damarçın və Çuxadurmaz qollarının sel təhlükəli çaylar sırasında göstərilməsi isə problemin nə qədər lokal xarakter daşıdığını göstərir. Qəbələdə Dəmiraparan çayı da bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Burada söhbət yalnız böyük çaylardan getmir. Dağlıq ərazilərdə kiçik çayların və qolların belə qısa müddətdə təhlükəli su axınına çevrilməsi mümkündür.

Selin dağıdıcı gücünü yalnız yağıntının miqdarı ilə ölçmək də düzgün deyil. Eyni miqdarda yağış müxtəlif ərazilərdə tamamilə fərqli nəticələr yarada bilər. Meşə örtüyü sıx olan yamacda suyun bir hissəsi torpaqda saxlanılır, bitki örtüyü zəifləmiş və eroziyaya məruz qalmış ərazidə isə su sürətlə səth axınına çevrilir. Deməli, meşənin qorunması, eroziyanın qarşısının alınması və çay yataqlarına müdaxilənin məhdudlaşdırılması əslində sel təhlükəsinə qarşı mübarizənin də bir hissəsidir.

Bu mənada, iqlim dəyişməsi mövcud riskləri daha da mürəkkəbləşdirir. İqlim dəyişikliyini yalnız temperaturun yüksəlməsi kimi qəbul etmək yanlış olardı. Burada yağıntı rejiminin dəyişməsi, daha uzun quraqlıq dövrlərinin ardınca qısa müddətdə intensiv yağıntıların düşməsi, qar və buz ehtiyatlarının azalması, su ehtiyatlarının formalaşma rejiminin dəyişməsi kimi proseslər də nəzərə alınmalıdır.

Yəni gələcəyin su problemi paradoksal xarakter daşıyır. Eyni vaxtda həm su qıtlığı, həm də su bolluğunun yaratdığı təhlükə arta bilər. Bir müddət yağış yağmır, torpaq quruyur, su ehtiyatları azalır. Ardınca qısa zaman ərzində böyük həcmdə yağış düşür və həmin suyu idarə etmək çətinləşir. Problem artıq “çox su” və ya “az su” məsələsi deyil. Əsas problem suyun zaman və məkan üzrə getdikcə daha qeyri-sabit paylanmasıdır.

Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi sədrinin birinci müavini Xəyyam Məmmədovun Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsi çərçivəsində səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu reallığa diqqət çəkir. Onun bildirdiyinə görə, əvvəllər Azərbaycanda sel-daşqın hadisələri ildə təxminən 10–20 dəfə müşahidə olunurdusa, son illərdə bu göstərici 10–15 dəfə artıb. Bu rəqəm doğrudursa, artıq hadisələrə yalnız baş verdikdən sonra reaksiya vermək yanaşmasının yetərli olmadığı görünür.

Burada mühüm dəyişiklik düşüncə tərzində olmalıdır. Ənənəvi yanaşma belədir: sel baş verir, zərər dəyir, sonra dövlət qurumları bərpa işlərinə başlayır. Müasir yanaşma isə tamamilə fərqlidir: selin harada, nə vaxt və hansı intensivliklə baş verə biləcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və təhlükə yaranmamışdan əvvəl tədbir görmək. Başqa sözlə, Azərbaycan “reaktiv idarəetmə”dən “proaktiv idarəetmə”yə keçməlidir.

Bunun üçün texnologiya artıq seçim deyil, zərurətdir. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən meteoroloji radarlar, hidroloji məntəqələr və digər müşahidə sistemlərindən əldə olunan məlumatların peyk görüntüləri ilə vahid platformada birləşdirilməsi, süni intellekt imkanlarından istifadə isə riskləri daha erkən proqnozlaşdırmağa şərait yarada bilər. Erkən xəbərdarlıq riskli ərazilərdə qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsinə imkan verərdi.

Bu istiqamətdə Bakı və Abşeron üzrə 2026–2035-ci illəri əhatə edən Dövlət Proqramında 346 kilometr uzunluğunda 12 yeni kollektorun tikintisi, mövcud infrastrukturun yenilənməsi və yağış suları ilə tullantı sularının ayrılması nəzərdə tutulur. Bu layihələrin əsas məqsədi şəhərin intensiv yağıntılara davamlılığını artırmaqdır. Lakin onların effektivliyi dəyişən iqlim reallıqları nəzərə alınmaqla uzunmüddətli və sistemli icradan asılı olacaq.

Dağlıq və digər riskli ərazilərdə su anbarlarının tikintisi və yenidən qurulması da yalnız su təminatı kontekstində qiymətləndirilməməlidir. Suqovuşan, Xaçınçay, Zabuxçay, Köndələnçay, Yengicə və Əlicançay, eləcə də Ağsuçay, Zəyəmçay, Həkəriçay və Bərgüşadçay üzrə layihələr su ehtiyatlarının tənzimlənməsi ilə yanaşı, daşqın risklərinin azaldılmasına xidmət edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur çaylarının 2,35 milyard kubmetr həcmində su ehtiyatına malik olması bu ərazilərdə su idarəçiliyinin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Məqsəd suyu yalnız toplamaq deyil, onu həm quraqlıq, həm də intensiv yağıntı dövrlərində səmərəli idarə etməkdir.

Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsində Muxtar Babayevin də vurğuladığı kimi, iqlim siyasəti etibarlı məlumat və elmi araşdırmalara əsaslanmalıdır. Bunun real nəticəsi isə şəhərlərdə yağış suyunun idarə edilməsindən tutmuş meşələrin və çay yataqlarının qorunmasına, əhalinin vaxtında xəbərdar edilməsinə qədər geniş sahədə özünü göstərməlidir.

Selin və güclü leysanların qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin onların yaratdığı zərəri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq olar. Bunun üçün meşələrin bərpası, eroziyanın qarşısının alınması, çay məcralarının qorunması, riskli ərazilərdə tikintiyə nəzarət, suötürücü sistemlərin gücləndirilməsi və real vaxt rejimində işləyən erkən xəbərdarlıq mexanizmləri bir-birini tamamlamalıdır.

Ümumiyyətlə, söhbət yalnız bir yağışın yaratdığı subasmadan getmir. Bu, dəyişən iqlim şəraitində Azərbaycanın idarəetmə qabiliyyətinin sınağıdır. Sel baş verəndən sonra zərəri hesablamaqdan daha vacibi onun riskini əvvəlcədən müəyyənləşdirməkdir. Küçəni su basdıqdan sonra suyu çəkməkdən daha vacibi həmin suyun əvvəlcədən hara yönəldiləcəyini bilməkdir. İnsanlar təhlükə ilə üzləşdikdən sonra xəbərdarlıq etməkdənsə, təhlükəni vaxtında görmək daha vacibdir.

Ona görə Azərbaycanın qarşısında duran əsas sual selin olub-olmayacağı deyil. Güclü yağışlar və sel hadisələri olacaq. Əsas məsələ həmin hadisələr zamanı nə qədər itki verəcəyimizdir. Əgər hər dəfə cavabımız “çox yağış yağdı” ilə məhdudlaşacaqsa, deməli, problemi hələ də yanlış yerdə axtarırıq. Məsələ artıq yağışın özündə deyil; əsas məsələ şəhərin, infrastrukturun və idarəetmə sisteminin dəyişən iqlimə nə qədər hazır olmasıdır.

Ə.PÜNHAN
XQ