Icma.az
close
up
RU
Hesabat: Bəşəriyyətin gələcəyi sürətlə dəyişən okeanlardan asılıdır

Hesabat: Bəşəriyyətin gələcəyi sürətlə dəyişən okeanlardan asılıdır

Icma.az bildirir, Azertag saytına əsaslanaraq.

Bakı, 8 iyun, AZƏRTAC

Okeanlar planetin 70 faizindən çoxunu əhatə edir, iqlimi tənzimləyir, biomüxtəlifliyi qoruyur, həmçinin dünya miqyasında iqtisadiyyatları və mədəniyyətləri dəstəkləyir. Onlar Yer kürəsində həyatın təməlidir. Lakin bir müddətdir ki, okeanlar təzyiq altındadır və gələcəkdə bəşəriyyətin gələcəyini ciddi şəkildə təhlükə altına qoyan bir çox problemlərlə üzləşir.

AZƏRTAC BMT-nin məlumatına istinadla xəbər verir ki, 86 ölkədən təxminən 550 mütəxəssis okeanların üzləşdiyi çətinlikləri ətraflı şəkildə izah edən 1600 səhifəlik qiymətləndirmə tərtib etməyə təxminən beş il sərf edib. Bu elmi bələdçi bəşəriyyətin planeti qorumaq və davam etdirmək üçün lazım olan biliklərini təqdim edir. Hesabat “Dünya okeanının qiymətləndirilməsi” adlanır və 1600 səhifədə ən son məlumatlar yer alır.

Qeyd olunur ki, okeanlar hətta sahil zonalarında yaşamayan insanların da gündəlik həyatını formalaşdırır. Onlar planetin artıq istiliyinin çox hissəsini udmaqla yanaşı, istixana qazlarını da azaldaraq iqlimi sabitləşdirir. Okeanların soyutma təsiri olmazsa, qida sistemlərini və təchizat zəncirlərini, eləcə də sığorta bazarlarını təhdid edəcək daha ekstremal hava şəraiti gözlənilə bilər.

Alimlər bildirirlər ki, okeanlar qida təchizatı kimi xidmət edir. İqlim təsirləri və ya qanunsuz ov səbəbindən balıq ehtiyatları azaldıqda və ya təchizat zəncirləri qırıldıqda, qiymətlər yalnız dəniz məhsulları üçün deyil, həm də qlobal ticarətdən və sahil iqtisadiyyatından asılı olan bir çox qida üçün də yüksəlir. Eyni zamanda, okean amili zehni və fiziki sağlamlıq faydalarını, dərmanları və nəfəs alınan oksigenin əhəmiyyətli bir hissəsini təmin edir. Onlar qlobal ticarətdə, turizmdə və iş yerlərində trilyonlarla dollar gəliri dəstəkləyir.

Hesabatda diqqətə çatdırılır ki, insanlar dəniz ekosistemlərini yenidən formalaşdırırlar. Qlobal miqyasda əhali 2024-cü ildə 8,2 milyarda çatıb və bu insanların 37 faizi sahildən 100 kilometr məsafədə yaşayır. Bu, labüd olaraq insan və iqtisadi fəaliyyətinin həssas sahil zonalarında cəmləşdiyi ərazilərdə təbii sərvətlərin çıxarılmasını, infrastrukturun genişləndirilməsini, tullantıların həcmini və yaşayış mühitinin deqradasiyasını artırıb. Eyni zamanda, dənizdə inkişaf intensivləşir, külək elektrik stansiyaları, dərin su neft infrastrukturu, dəniz dibinin kabelləri və boru kəmərlərinin genişlənməsi sahildən daha uzaq yaşayış yerlərini dəyişdirir.

Hesabatda vurğulanır ki, okeanın istiləşməsi və dəniz səviyyəsinin qalxması ilə bağlı məlumatlar dramatikdir. Buz örtüklərinin əriməsi və temperaturun təsiri altında suyun genişlənməsi səbəbindən dəniz səviyyəsinin qalxma sürəti 2015-ci ildən əvvəl ildə 1,9 millimetrdən 2023-cü ildə 4,3 millimetrə qədər - ikiqat artıb.

Arktika temperaturu qlobal orta göstəricidən dörd dəfə daha sürətli yüksəlir.

Oksigen səviyyəsinin aşağı olduğu və dəniz həyatının əksəriyyətinin yaşaya bilmədiyi hipoksik (və ya ölü) zonalar hazırda 4,5 milyon kvadrat kilometrlik ərazini əhatə edir. 1955-ci ildən bəri okean temperaturunun ümumi artımının 16 faizi 2018-ci ildən sonra baş verib.

Dəniz həyatı ciddi stress altındadır və bu, 1970-ci illərdən bəri Karib dənizi mərcan riflərinin təxminən 80 faiz azalmasında özünü göstərir. İstiləşmə sənaye səviyyəsindən 1,5 dərəcə Selsini keçərsə, qlobal mərcan riflərinin 90 faizi yox ola bilər. Manqrovlar və dəniz otları kimi vacib sahil ekosistemləri azalmağa davam edir. Planktondan dəniz məməlilərinə qədər növlər temperatur artdıqca Şimal və Cənub qütblərinə doğru hərəkət edir, yerli olmayan növlər isə dəyişmiş ətraf mühit şəraitində daha asan yayılır.

Alimlər vurğulayırlar ki, okeanlara hər il 52 milyon ton plastik tullantı daxil olur və təxminən 24 trilyon mikroplastik hissəciklərin əmələ gəlir ki, bu hissəciklər 4 mindən çox dəniz növünə təsir edib. Kimyəvi çirklənmə də artır, dəniz sularında 4 mindən artıq əczaçılıq və şəxsi qulluq qalıqları aşkar edilib.

Hesabatda bildirilir ki, okeanların idarə olunması üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq geniş vüsət alır, lakin onların qorunması ilə bağlı 57 qlobal müqavilə parçalanmış yanaşmaya gətirib çıxarır. Davamlı okean iqtisadiyyatına nail olmaq üçün bərabərlik və yerli icmaların bilik və ənənəvi təcrübələrinin nəzərəçarpacaq dərəcədə daxil edilməsi tələb olunur. Bunlar olmadan, okean sağlamlığı, icmaların rifahı, davamlı və ədalətli inkişafa nail olmaq daha çətin olacaq. Eyni zamanda, okean biliklərində böyük boşluqlar qalmaqdadır, 2025-ci ilə qədər dəniz dibinin yalnız 27 faizi xəritələşdirilib və bu da dərin dəniz ekosistemlərinin, bioloji proseslərin və kümülatif təsirlərin zəif başa düşülməsinə səbəb olur.

Müəlliflər hesabatın sonunda vurğulayıblar: “Növbəti onillik həlledicidir: sürətli, əlaqələndirilmiş qlobal tədbirlər olmazsa, okean sağlamlığı azalmağa davam edəcək və iqlim sabitliyini, biomüxtəlifliyin dayanıqlığını, ərzaq təhlükəsizliyini, dolanışıq vasitələrini, milyardlarla insanın rifahını təhdid edəcək.

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:172
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 08 İyun 2026 10:33 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see313

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see305

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see272

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see253

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see253

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see251

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see236

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see233

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see229

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see210

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see208

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see208

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see207

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see206

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see205

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see202

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see197

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see196

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see186

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see180
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri