Icma.az
close
up
RU
Hesabat: Bəşəriyyətin gələcəyi sürətlə dəyişən okeanlardan asılıdır

Hesabat: Bəşəriyyətin gələcəyi sürətlə dəyişən okeanlardan asılıdır

Icma.az bildirir, Azertag saytına əsaslanaraq.

Bakı, 8 iyun, AZƏRTAC

Okeanlar planetin 70 faizindən çoxunu əhatə edir, iqlimi tənzimləyir, biomüxtəlifliyi qoruyur, həmçinin dünya miqyasında iqtisadiyyatları və mədəniyyətləri dəstəkləyir. Onlar Yer kürəsində həyatın təməlidir. Lakin bir müddətdir ki, okeanlar təzyiq altındadır və gələcəkdə bəşəriyyətin gələcəyini ciddi şəkildə təhlükə altına qoyan bir çox problemlərlə üzləşir.

AZƏRTAC BMT-nin məlumatına istinadla xəbər verir ki, 86 ölkədən təxminən 550 mütəxəssis okeanların üzləşdiyi çətinlikləri ətraflı şəkildə izah edən 1600 səhifəlik qiymətləndirmə tərtib etməyə təxminən beş il sərf edib. Bu elmi bələdçi bəşəriyyətin planeti qorumaq və davam etdirmək üçün lazım olan biliklərini təqdim edir. Hesabat “Dünya okeanının qiymətləndirilməsi” adlanır və 1600 səhifədə ən son məlumatlar yer alır.

Qeyd olunur ki, okeanlar hətta sahil zonalarında yaşamayan insanların da gündəlik həyatını formalaşdırır. Onlar planetin artıq istiliyinin çox hissəsini udmaqla yanaşı, istixana qazlarını da azaldaraq iqlimi sabitləşdirir. Okeanların soyutma təsiri olmazsa, qida sistemlərini və təchizat zəncirlərini, eləcə də sığorta bazarlarını təhdid edəcək daha ekstremal hava şəraiti gözlənilə bilər.

Alimlər bildirirlər ki, okeanlar qida təchizatı kimi xidmət edir. İqlim təsirləri və ya qanunsuz ov səbəbindən balıq ehtiyatları azaldıqda və ya təchizat zəncirləri qırıldıqda, qiymətlər yalnız dəniz məhsulları üçün deyil, həm də qlobal ticarətdən və sahil iqtisadiyyatından asılı olan bir çox qida üçün də yüksəlir. Eyni zamanda, okean amili zehni və fiziki sağlamlıq faydalarını, dərmanları və nəfəs alınan oksigenin əhəmiyyətli bir hissəsini təmin edir. Onlar qlobal ticarətdə, turizmdə və iş yerlərində trilyonlarla dollar gəliri dəstəkləyir.

Hesabatda diqqətə çatdırılır ki, insanlar dəniz ekosistemlərini yenidən formalaşdırırlar. Qlobal miqyasda əhali 2024-cü ildə 8,2 milyarda çatıb və bu insanların 37 faizi sahildən 100 kilometr məsafədə yaşayır. Bu, labüd olaraq insan və iqtisadi fəaliyyətinin həssas sahil zonalarında cəmləşdiyi ərazilərdə təbii sərvətlərin çıxarılmasını, infrastrukturun genişləndirilməsini, tullantıların həcmini və yaşayış mühitinin deqradasiyasını artırıb. Eyni zamanda, dənizdə inkişaf intensivləşir, külək elektrik stansiyaları, dərin su neft infrastrukturu, dəniz dibinin kabelləri və boru kəmərlərinin genişlənməsi sahildən daha uzaq yaşayış yerlərini dəyişdirir.

Hesabatda vurğulanır ki, okeanın istiləşməsi və dəniz səviyyəsinin qalxması ilə bağlı məlumatlar dramatikdir. Buz örtüklərinin əriməsi və temperaturun təsiri altında suyun genişlənməsi səbəbindən dəniz səviyyəsinin qalxma sürəti 2015-ci ildən əvvəl ildə 1,9 millimetrdən 2023-cü ildə 4,3 millimetrə qədər - ikiqat artıb.

Arktika temperaturu qlobal orta göstəricidən dörd dəfə daha sürətli yüksəlir.

Oksigen səviyyəsinin aşağı olduğu və dəniz həyatının əksəriyyətinin yaşaya bilmədiyi hipoksik (və ya ölü) zonalar hazırda 4,5 milyon kvadrat kilometrlik ərazini əhatə edir. 1955-ci ildən bəri okean temperaturunun ümumi artımının 16 faizi 2018-ci ildən sonra baş verib.

Dəniz həyatı ciddi stress altındadır və bu, 1970-ci illərdən bəri Karib dənizi mərcan riflərinin təxminən 80 faiz azalmasında özünü göstərir. İstiləşmə sənaye səviyyəsindən 1,5 dərəcə Selsini keçərsə, qlobal mərcan riflərinin 90 faizi yox ola bilər. Manqrovlar və dəniz otları kimi vacib sahil ekosistemləri azalmağa davam edir. Planktondan dəniz məməlilərinə qədər növlər temperatur artdıqca Şimal və Cənub qütblərinə doğru hərəkət edir, yerli olmayan növlər isə dəyişmiş ətraf mühit şəraitində daha asan yayılır.

Alimlər vurğulayırlar ki, okeanlara hər il 52 milyon ton plastik tullantı daxil olur və təxminən 24 trilyon mikroplastik hissəciklərin əmələ gəlir ki, bu hissəciklər 4 mindən çox dəniz növünə təsir edib. Kimyəvi çirklənmə də artır, dəniz sularında 4 mindən artıq əczaçılıq və şəxsi qulluq qalıqları aşkar edilib.

Hesabatda bildirilir ki, okeanların idarə olunması üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq geniş vüsət alır, lakin onların qorunması ilə bağlı 57 qlobal müqavilə parçalanmış yanaşmaya gətirib çıxarır. Davamlı okean iqtisadiyyatına nail olmaq üçün bərabərlik və yerli icmaların bilik və ənənəvi təcrübələrinin nəzərəçarpacaq dərəcədə daxil edilməsi tələb olunur. Bunlar olmadan, okean sağlamlığı, icmaların rifahı, davamlı və ədalətli inkişafa nail olmaq daha çətin olacaq. Eyni zamanda, okean biliklərində böyük boşluqlar qalmaqdadır, 2025-ci ilə qədər dəniz dibinin yalnız 27 faizi xəritələşdirilib və bu da dərin dəniz ekosistemlərinin, bioloji proseslərin və kümülatif təsirlərin zəif başa düşülməsinə səbəb olur.

Müəlliflər hesabatın sonunda vurğulayıblar: “Növbəti onillik həlledicidir: sürətli, əlaqələndirilmiş qlobal tədbirlər olmazsa, okean sağlamlığı azalmağa davam edəcək və iqlim sabitliyini, biomüxtəlifliyin dayanıqlığını, ərzaq təhlükəsizliyini, dolanışıq vasitələrini, milyardlarla insanın rifahını təhdid edəcək.

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:177
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 08 İyun 2026 10:33 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see363

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see340

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see279

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

20 Noyabr 2026 21:17see273

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see270

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

20 Noyabr 2026 21:35see269

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see263

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see256

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

20 Noyabr 2026 22:14see253

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

20 Noyabr 2026 22:37see249

Dövlətçilik məfkurəsinə sədaqətin təcəssümü ŞƏRH

20 Noyabr 2026 21:27see241

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

20 Noyabr 2026 22:29see238

YAP Nizami rayon təşkilatının növbəti yeni ərazi partiya təşkilatı təsis edilib

20 Noyabr 2026 20:43see238

“Unudulmaz bir hekayə yazmağa çalışacağıq” Dambrauskas

20 Noyabr 2026 21:24see236

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

20 Noyabr 2026 22:21see235

Liderlər razılığa gəldi: Süni intellektin hərbi əməliyyatlara müdaxiləsi məhdudlaşdırılır

20 Noyabr 2026 21:29see228

“Xəstələr bilmir hara getsin, hara qaçsın” Onkoloji müalicə ilə bağlı ÇAĞIRIŞ

20 Noyabr 2026 17:30see224

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

20 Noyabr 2026 22:29see224

Ağdamda yaradıcı master klas təşkil olundu FOTO

20 Noyabr 2026 21:05see208

Cennifer Lopesdən ETİRAF: “Altı ay dayanmadan ağladım”

20 Noyabr 2026 19:20see206
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri