Həyata keçirilən bəzi layihələrin beynəlxalq banklar tərəfindən maliyyələşdirilməsinə ehtiyac duyulur

Son illərdə Azərbaycanın xarici borcunun azalması fonunda daxili borcun kəskin artımı qeydə alınıb. Azərbaycanın dövlət borcunda bu ilin əvvəlindən müşahidə olunan azalma davam edir. Maliyyə Nazirliyinin açıqladığı məlumata görə, 2025-ci il iyulun 1-də Azərbaycanın cəmi xarici və daxili borcu 25 milyard 695 milyon manat təşkil edib. Cəmi borcun təqribən 17 milyard 177 milyon manatı daxili, 5 milyard 10.7 milyon ABŞ dolları (8 milyard 518.19 milyon manat) isə xarici borcun payına düşür. Ölkənin cəmi borcu bu ilin əvvəli ilə müqayisədə 6.2 faiz və ya 1 milyard 684.6 milyon manat azalıb.Daxili və xarici borc nədir və necə yaranır?

Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, hər il Azərbaycanın dövlət büdcəsi kəsirlə tərtib edilir: “İki milyard, üç milyard, bir milyard yarım vəsait və s. rəqəm göstəriciləri ilə büdcə kəsiri müşahidə olunur. Yəni bu da o deməkdir ki, Azərbaycan dövlətinin icra etdiyi, icra etməyi planlaşdırdığı, icrası vacib olan məsələlər var. Onların maliyyələşdirilməsi üçün gəlirlər yetərincə deyil. Bu gəlirlər yetərincə olmadığına görə dövlət büdcəsində kəsir yaranır. Həmin kəsirin örtülməsi isə ya daxili borclanma ilə örtülür. Yəni istiqrazlar buraxırlar. Vətəndaşlar həmin istiqrazları alırlar, faiz qazanırlar və dövlət də büdcənin həmin pullar hesabına büdcə kəsirini maliyyələşdirir.

Bəzi hallarda xaricdən borc götürülür. Yəni, dövlət büdcəsinin icrasını nəzərdə tutulduğu qaydada reallaşdırmaq üçün həm daxili, həm də xarici borclanmaya gedirlər. İndi son vaxtlar tendensiya yaranıb ki, daxili borclar azaldılsın, hətta bəzi istiqrazlar vaxtından əvvəl geri çağırıldı və hökumət xarici borclanmaya getsin, daha çox xarici borclanmaya üstünlük versin. Çünki xarici borclanma zamanı faiz dərəcələri daha aşağıdır və aşağı faiz dərəcələrindən daha ucuz pul vəsait cəlb eləmək olar. Yəni xarici borcun yaranmasının bir səbəbi dövlət büdcəsidir. Amma bu da hamısı deyil”.

Akif Nəsirli

Akif Nəsirli qeyd edib ki, bəzi hallarda Azərbaycan hökumətinin həyata keçirdiyi layihələrin xarici beynəlxalq banklar tərəfindən maliyyələşdirilməsi vacib olur.

“Məsələn, Avropa İttifaqı Azərbaycandan daha çox qaz almaq istəyir. Avropa İttifaqının İttifaqı ilə Azərbaycan arasında iki il əvvəl imzalanmış memoranduma görə, Azərbaycan Avropaya qaz ixracını 20 milyard kubmetrə çatdırmalıdır. Hazırda 12 milyard kubmetr ixrac edilir. Azərbaycan hökuməti düşünür ki, bütün dünyada yaşıl enerjinin inkişaf etdirilməsi bir tendensiya halını alıb. Avropa da bizdən ildə 20 milyard kubmetr qaz istəyir. Bizə bu qədər bu həcmdə qazın ixracatına başlamaq üçün həm hasilatı genişləndirmək lazımdır, həm həmin qazın ötürülməsi üçün infrastrukturu genişləndirməliyik. Bunun üçün maliyyə, vəsait lazımdır. Biz bu gün maliyyəni, vəsaiti qoyduq. İldə 20 milyard kubmetr Avropaya qaz ixracına nail olduq. İki ildən sonra Avropa dedi ki, “mənə artıq qaz lazım deyil”. Amma infrastruktur qurulub, hasilatı genişləndirilib. O zaman Azərbaycan hökuməti xərcə düşər. Bu halda Azərbaycan hökuməti tələb edir ki, Avropanın, məsələn, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Dünya Bank, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Asiya İnkişaf Bankı bunlardan biri bizə kredit versin, həmin kredit zəmanətlə alınacaq və eyni zamanda siz də bizimlə müqavilə bağlayın ki, neçə il bizdən qazı alacaqsınız. 20 milyard həcmdə qazı bizdən hansı müddətə alacaqsınız? Yəni Azərbaycan hökuməti özünü sığortalamaqdan ötrü krediti götürür və Avropa İttifaqı ilə bu müqaviləni bağlamağı təklif edir. Belə olan halda Azərbaycan hökuməti üçün xarici borclanmaya getmək məcburi addım olur.

Belə hallar əvvəllər də olub. İndi də bunu mən misal gətirdim. Bu cür layihələrdə xarici borclanmaya getmək, hökumət üçün bu yolu, yəni bir üzü sığortalamaq üçün bir addıma çevrilir”-deyə iqtisadçı ekspert vurğulayıb.

İradə Cəlil, Bizimyol.info