Hiperaktiv anlayışına psixoloji baxış

Hiperaktivlik şəxsin normaldan daha yüksək dərəcədə aktiv olduğu və bu aktivliyin sosial və gündəlik həyatına təsir etdiyi bir vəziyyətdir. Bu, çox zaman diqqət əksikliyi və impulsivliklə birlikdə olan bir davranış problemini ifadə edir. Hiperaktivlik daha çox uşaqlar arasında müşahidə olunur, lakin böyüklərdə də bu vəziyyət ola bilər. Ən çox diaqnoz edilən narahatlıq pozğunluqlarından biri olan Hiperaktivlik və Diqqət Əksikliyi Pozğunluğu (HDAE) ilə əlaqələndirilir. Bu vəziyyətin səbəbləri tam olaraq bilinməsə də, genetik, ətraf mühit və beyin kimyası ilə bağlı bir sıra amillərin rol oynadığı düşünülür. Hiperaktivlik insanların gündəlik həyatlarını əngəlləyəcək şəkildə yüksək dərəcədə aktiv və impulsiv olmaları ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyətin əsas əlamətləri arasında daimi hərəkətlilik, diqqətin asanlıqla yayılması, ətrafdakı insanları narahat etmə və ya impulsiv qərarlar vermək yer alır. Uşaqlarda hiperaktivlik normaldan çox hərəkətlilik və otura bilməmək kimi davranışlarla özünü göstərir. Bu uşaqların çoxu oturduqları yerdə hər zaman hərəkət edər, davamlı olaraq danışar və digər insanlarla ünsiyyət qurarkən ya da oyun oynayarkən ətraflarını çox narahat edərlər.

“Böyüklərdə isə hiperaktivlik daha çox daxili gərginlik və həmişə bir şeylər etmək ehtiyacı ilə təzahür edir. Bu insanlar bəzən qeyri-ixtiyari şəkildə hərəkət edər, çox danışarlar və ya hərəkət etmək üçün daim bir səbəb axtararlar. Bu simptomlar, həmçinin stres və ya narahatlıq hissi ilə artmış ola bilər. Hiperaktivliyin digər bir əlaməti isə impulsiv davranışdır. İmpulsivlik ani qərarlar vermək və nəticələri düşünmədən hərəkət etmək deməkdir. Bəs hiperakrivliyin səbəbi nədir? Hiperaktivlik və onunla əlaqəli pozğunluqların səbəbləri tam olaraq bilinmir, lakin bir çox fərqli faktorun təsiri altında inkişaf etdiyi düşünülür. Genetik faktorlar, beyindəki kimyəvi balanslar və ətraf mühit amilləri bu vəziyyətin inkişafına təsir göstərə bilər. Bir çox araşdırma hiperaktivlik problemi olan şəxslərin beynində dopamin və norepinefrin kimi kimyəvi maddələrin səviyyəsinin normaldan aşağı olduğunu göstərir. Bu maddələr diqqət, motivasiya və impulsların idarə edilməsində əsas rol oynayır. Genetik faktorlar da hiperaktivlikdə əhəmiyyətli rol oynayır. Araşdırmalar əgər valideynlərdən birində hiperaktivlik varsa, uşaqların da bu vəziyyəti yaşama ehtimalının daha yüksək olduğunu göstərir. Əlavə olaraq, körpəlik dövründə yaşanan zədələr, infeksiyalar və ya qeyri-sağlam həyat tərzi də bu vəziyyətin inkişafını təşviq edə bilər. Hiperaktivliyin ətraf mühit faktorları ilə də əlaqəsi olduğu düşünülür. Misal üçün, erkən yaşda yaşanan psixoloji stres və ya qeyri-sağlam ailə mühiti bu vəziyyətin ortaya çıxmasına səbəb ola bilər”. Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin müəllimi, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Yeganə Əsgərova bildirib.

Psixoloq onu da qeyd edib ki, hiperaktivlik mübarizə etmək üçün bir neçə müalicə üsulu mövcuddur: “Birinci addım olaraq, diaqnoz qoyulmalı və vəziyyətin növü dəqiqləşdirilməlidir. Müalicə üsulları arasında dərmanlar və terapiya yer alır. Dərmanlar, xüsusən də stimulyatorlar beyin kimyasını tənzimləyərək diqqəti artırmağa və impulsları azaltmağa kömək edir. Eyni zamanda, davranış terapiyası da hiperaktivliklə mübarizə edən şəxslər üçün faydalı ola bilər. Bu terapiya uşaqlara və böyüklərə davranışlarını daha yaxşı idarə etməyi öyrədir. Müalicə planı, şəxsin yaşına, vəziyyətin ciddiliyinə və digər faktorlarına əsasən fərdiləşdirilməlidir. Eyni zamanda, həyat tərzi dəyişiklikləri və valideynlərə verilən təlimatlar da çox vacibdir. Ailənin dəstəyini və başqalarının anlayışını təmin etmək, hiperaktivliklə mübarizə edən şəxslərin gündəlik həyatlarını daha asanlaşdırır. Hiperaktivliklə bağlı təhsil və məlumatlandırma da bu şəxslərin cəmiyyətə daha yaxşı inteqrasiya olmasına kömək edir”, – deyə psixoloq Y.Əsgərova fikrini tamamlayıb.

Afət Tahirqızı