Hörmüz böhranı: ABŞ İran savaşı şiddətlənir

Tehran və Vaşinqtonun Hörmüz boğazı ətrafındakı qarşıdurması getdikcə daha da gərginləşir: müharibənin gərginləşməsi fonunda Qırmızı dənizin blokadası daha bir əsas gəmiçilik yolunu bağlamaq təhlükəsi yaradır.

ABŞ-ın günlərlə davam edən hava hücumları və raket zərbələri Tehranın qlobal neft təchizatı üçün həyati əhəmiyyətli bir dəhliz olan Hörmüz boğazı üzərindəki nəzarətini zəiflədə bilmədi və hər iki tərəfin silahlı qarşıdurmanı genişləndirməsi atəşkəsin pozulmasına gətirib çıxardı.

Amerikanın güc strukturlarının rəsmiləri artıq uğur meyarlarını tədricən aşağı salırlar. Ötən həftə Aspen Təhlükəsizlik Forumunda Trampın ilk prezidentlik müddətində müdafiə naziri olan Mark Esper ABŞ-ın iki əsas məqsədə çatmaqla kifayətlənə biləcəyini bəyan edib. Birincisi, Hörmüz boğazından tariflər olmadan sərbəst keçid. İkincisi, Obama administrasiyası tərəfindən əldə edilənlərə bənzər şəkildə İranın nüvə proqramına məhdudiyyətlər. Bu onu göstərir ki, Amerikanın məqsədi, sadəcə müharibədən əvvəlki status-kvonu bərpa etməkdir.

Lakin müharibə meydanındakı son vəziyyətə diqqət yetirsək, hətta bu təvazökar məqsədlər də əlçatmaz ola bilər. Tehran Hörmüzdən keçid üçün rüsum almaqda qərarlıdır və Amerikanın belə gedişlə bunun qarşısını necə alacağını təsəvvür etmək çətindir. Hörmüzdəki tariflər təkcə milyardlarla dollar gəlir gətirməyəcək, həm də İrana qlobal enerji təchizatı üzərində daimi nəzarət verəcək.

Elə bu səbəbdəndir ki, İran və ABŞ ordusu arasındakı qarşıdurma hazırda ən yüksək nöqtəyə çatıb. ABŞ ordusu tərəfindən yeni döyüş taktikasının tətbiqi və İran qüvvələri tərəfindən ABŞ silahlı qüvvələrinin Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) bölgədəki logistika arteriyalarının məhv edilməsi Vaşinqton üçün ciddi narahatlıq yaradıb. ABŞ nəhəng hərbi maşını indi daha çox tələyə düşmüş vəziyyətdə görünür.

İranın “Kayhan” qəzeti yazır: “Bu strateji mərhələdə ABŞ-ın əfsanəvi əzəməti təkcə sözdə deyil, həm də İranın kütləvi raket və pilotsuz təyyarə atəşləri altında döyüş meydanında çökür”. Son hadisələr açıq şəkildə göstərir ki, Tehran “məhdud və cavab zərbələri” doktrinasından qətiyyətlə kənara çıxaraq yeni bir çəkindirmə arxitekturası qurur. Bu strategiyanın əsas məqsədi “komandanlığın beynini”, logistika çərçivəsini və bölgədəki CENTCOM-un infrastrukturunu iflic etməkdir. Ardıcıl zərbələrin dərinliyində və dəqiqliyindəki bu keyfiyyət dəyişikliyi Vaşinqtonda strateji sarsıntıya səbəb olub və güc balansını nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişdirib.

Döyüş meydanının taktiki təhlili göstərir ki, hər iki tərəf tamamilə fərqli ssenarilər altında fəaliyyət göstərir. Pentaqon, kütləvi bombardmanlara güvənərək, İranın cənub və mərkəzi bölgələrdə nəqliyyat kommunikasiyalarını, təchizat xətlərini və sahil müşahidə sistemlərini dağıtmaq üçün genişmiqyaslı əməliyyatlara başlayıb. Lakin bu intensiv bombardmanların nəticəsi Ağ Ev üçün logistik baxımdan uğursuz olub. İranın hava hücumundan müdafiə və mühəndislik bölmələri düşmənin zərbə potensialına qarşı o qədər effektiv tədbirlər görür ki, zədələnmiş hədəflər bir neçə saat ərzində hazır vəziyyətə gətirilir: dağıdılmış dəmir yolu xətləri dərhal bərpa edilir, zədələnmiş körpülər üçün dolama yollar yaradılır. Sirikdəki telekommunikasiya qülləsi isə tez bir zamanda bərpa edilib. Bu, Amerika zərbələrinin İranın həyati əhəmiyyətli arteriyalarını sıradan çıxara bilmədiyini sübut edir.

Bunun əksinə olaraq, İran düşmənin strateji aktivlərinə çox ciddi ziyan vurub. Hücum potensialını Amerika bazalarının komandanlıq və nəzarət mərkəzlərinə cəmləşdirməklə Tehran CENTCOM daxilində sistemli böhran yaratmağa müyəssər olub. Bu strategiyanın bariz nümunəsi kimi regionun enerji infrastrukturuna dəqiq zərbə endirilməsini göstərmək olar: Küveytin nəhəng “Şuaybə” elektrik stansiyasının və onun vacib suyun duzsuzlaşdırma qurğularının məhv edilməsi ABŞ ordusunun əsas logistika xətlərindən birini tamamilə sıradan çıxarıb. Bunu peyk görüntüləri də təsdiqləyir.

İran silahlı qüvvələrinin taktikası ABŞ ordusunun çoxqatlı müdafiə sistemlərinin İran ballistik və kruiz raketlərinin, eləcə də Şahid və Ərəş kamikaze dronlarının nüfuzetmə gücünə qarşı tamamilə təsirsiz olduğunu açıq şəkildə göstərdi. ABŞ “Patriot” hava hücumundan müdafiə sistemlərinin İraqın Ərbil şəhərində və Bəhreyndə yerləşən əsas bazalarda qeydə alınan uğursuzluqları ABŞ-ın keçilməz müdafiə qalxanı yaratdığı iddialarını qəti şəkildə təkzib etdi.

Kəşfiyyat üstünlüyü əldə edən İran regiondakı Amerika hərbi bazalarına və yerləşdirmə şəbəkələrinə misli görünməmiş hücumlar edib. İranın hücumlarının hədəfləri sırasında Suriyadakı “Ət-Tanf” qarnizonu, Qətərdəki “Əl-Udeyd” bazası, Küveytdəki “Əli əs-Salim” bazası və digər hərbi obyektlər olub.

Məşhur amerikalı jurnalist və strateq Taker Karlson Pentaqonun hazırkı vəziyyətini “davamlı rüsvayçılıq” termini ilə təsvir edərək bildirib: “Amerikanın hərbi iddialarının tamamilə boş və mənasız olduğu üzə çıxdı. 1,5 trilyon dollarlıq astronomik büdcəsi olan ordumuz strateji dəniz boğazını belə saxlaya bilmir və ətrafımızdakı hər kəs bizə ikrah hissi ilə baxır”.

“Kayhan” qəzeti yazır: “Amerika ordusunda qorxu səviyyəsi o həddə çatıb ki, KC-135R və KC-46A yanacaqdolduran təyyarələri İran raketlərinin zərbələri altına düşməsinlər deyə, uçuş zamanı bütün radioötürücülərini söndürmək məcburiyyətində qalır. Bundan əlavə, Qərb kəşfiyyat orqanlarının tələbi ilə bölgədəki bütün ABŞ hərbi bazalarının şəkillərini “Google Maps”də görünməsini məhdudlaşdırır ki, İranın kəşfiyyat və zərbə dronları koordinatlarından istifadə edib həmin obyektlərə sızmasınlar.

Qərb mətbuatı yazır ki, bu gün ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki ordusu yorğun, məqsədsiz və böyük logistik təzyiq altındadır. Qətərdəki “Əl-Udeid” Hava Bazasından qırıcı təyyarələrin çıxarılması və davamlı hava yanacaq doldurma sisteminə keçid göstərir ki, bölgədəki heç bir quru bazası Amerika əsgərləri üçün təhlükəsiz deyil.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp və hərbi komandanlıq inadından dönməsə də, vəziyyət heç də onların arzuladığı kimi deyil. Böyük Britaniyanın “Financial Times” qəzeti yazır ki, bombardmanların gücləndirilməsi ilə boğazı açmaq ehtimalı azdır və Ağ Evin müharibə meydanına quru qoşun yerləşdirmək istəyi yoxdur. “Təqaüddə olan ABŞ generalı Barri Makkaffri hesab edir ki, Hörmüz uğrunda quru müharibəsi 600 min əsgər tələb edəcək və əməliyyatın ən azı bir il çəkə bilər. Bu arada, İran, son zamanlar artan hərbi əməliyyatlara cavab olaraq, aylar ərzində ilk dəfə Səudiyyə Ərəbistanını atəşə tutub. Bu, Fars körfəzi ölkələrinin əsas infrastruktura, xüsusən də dəniz suyunu duzsuzlaşdırma zavodlarına və neft platformalarına hücumlara qarşı son dərəcə həssas olduğunun açıq bir xatırlatması oldu”.

Nəşrin siyasi şərhçisi Qideon Rahman yazır ki, ABŞ-ın İrana qarşı müharibədə qələbə qazanmaq üçün inandırıcı bir planı yoxdur. “Tramp administrasiyası bilir ki, İran raketləri və dronlarının yaratdığı təhlükə yaxın illərdə yalnız daha da pisləşəcək. Tehran artıq Dubay Hava Limanı, Qətərdəki mayeləşdirilmiş təbii qaz qurğuları və bölgədəki ABŞ hərbi bazaları da daxil olmaqla geniş hədəflərə zərbə endirmək qabiliyyətini nümayiş etdirib. Lakin ABŞ strateqləri narahatdırlar ki, dron və raket texnologiyasının sürətli inkişafı, Rusiya və Çinin geniş köməyi ilə birlikdə, bir neçə il ərzində İranın daha dəqiq və uzaq mənzilli silahlara sahib olacağı deməkdir”.

“Financial Times” yazır: “İsrailin Dimona nüvə reaktoru və Hind-Sakit okeanında Amerika gücünün nümayişinin təcəssümü üçün vacib olan Dieqo Qarsiyadakı ABŞ bazası İran rejiminin potensial hədəfləri sırasındadır. Münaqişənin əvvəlində iranlılar hər iki hədəfə raketlər atmışdılar, lakin uğur qazana bilmədilər”. Amma bu hücumun daha böyük və dəqiq raketlərlə təkrarlana biləcəyini heç kim istisna edə bilməz.

“Kayhan” qəzeti xəbərdarlıq edərək yazır: “Cəsarətləndirmə formulu dəyişib və bundan sonra ABŞ-ın İran ərazisinə və ya onun obyektlərinə qarşı hər hansı bir hərbi təcavüzü Amerika strateji bazalarının məhv edilməsi ilə qarşılanacaq. Vaşinqton indi ölümcül bir dilemma ilə üzləşir: ya məğlubiyyətini etiraf etməklə hücumların intensivliyini azaltmalı və hərbi nüfuzunun son qalıqlarını xilas etməli, ya da müharibənin genişlənməsinə getməlidir, buna isə onun imkanları yetərli olmayacaq. Əgər Ağ Ev dayanmasa, növbəti mərhələlərdə CENTCOM daha güclü hücumlara məruz qalacaq”.

Bütün bunlara baxmayaraq, çərşənbə axşamı İran ərazisi artıq 11 gecədir ki, ABŞ hərbi qüvvələrinin hücumlarına məruz qalır. İranın dövlət mediası İranın fəaliyyətdə olan yeganə mülki nüvə elektrik stansiyasının yerləşdiyi cənub-qərb şəhəri Buşehr də daxil olmaqla müxtəlif ərazilərdə bir neçə partlayışın baş verdiyini, eləcə də ölkənin cənub və şimal-qərb hissələrinə raket zərbələri endirildiyini bildirib.

ABŞ ordusunun rəhbərliyi “X” sosial şəbəkəsində dərc olunmuş açıqlamada bildirib ki, “ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) qüvvələri Tehranın Hörmüz boğazında kommersiya gəmiçiliyini təhdid etmək qabiliyyətini azaltmaq üçün İranın hərbi komandanlıq mərkəzlərini, dəniz infrastrukturunu, təyyarə anqarlarını, dron saxlama və hərbi logistika obyektlərini hədəfə alıb”.

İran da öz növbəsində, Bəhreyn, İordaniya və Küveytdəki hədəflərə hücum edərək ABŞ müttəfiqlərinə zərbələr endirməyə davam edib. Tehran əvvəllər də xəbərdarlıq etmişdi ki, Amerika qoşunlarının işğalının qarşısını almaq üçün öz ərazisini belə bombalamağa hazırdır.

Pentaqon bildirib ki, son iki həftə ərzində ABŞ və İran arasındakı münaqişədə, təxminən, 100 ABŞ hərbçisi yaralanıb ki, bu da danışıqların pozulmasından sonra Tehranın bölgədəki ABŞ hərbi obyektlərinə qarşı gördüyü cavab tədbirlərinin miqyasını vurğulayır.

Bu arada, Pakistan tərəflər arasında müvəqqəti razılaşmanın pozulmasından sonra onu xilas etmək üçün diplomatik səyləri artırıb. Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif, Baş nazirin ofisinin “X” şəbəkəsində dərc olunmuş açıqlamasına görə, gərginləşən münaqişə ilə bağlı “dərin narahatlıq” ifadə edərək, “bütün tərəfləri təmkinli olmağa və regionu daha da gərgin vəziyyətə çəkə biləcək hərəkətlərdən çəkinməyə” çağırıb.

Bəyanat çərşənbə axşamı Baş nazir Şəriflə İranın daxili işlər naziri İskəndər Mömeni arasında qapalı danışıqlar zamanı verilib. Mömeni həmçinin ötən ay müvəqqəti razılaşmanın danışıqlarında əsas rol oynayan Pakistan Ordusunun rəisi feldmarşal Asim Munirlə görüşüb.

Bu arada, Donald Tramp çərşənbə axşamı Vaşinqtonun hazırda İranla danışıqlarda “maraqlı olmadığını” bildirib. ABŞ prezidenti mümkün eskalasiyaya işarə edərək, Amerika qüvvələrinin tezliklə İranın əsas uran zənginləşdirmə müəssisələrinin ətrafındakı əraziyə zərbə endirə biləcəyini söyləyib: “Onlar ümidsiz şəkildə görüş axtarırlar. Və onlar məzmunlu dialoqa hazır olmayana qədər biz belə görüşlərdə maraqlı deyilik”, - deyə Tramp kabinetində jurnalistlərə bildirib. Buna baxmayaraq, çərşənbə günü Dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, ABŞ İran böhranına son qoymaq üçün danışıqlara hazırdır, lakin Tehran “onları ciddiyə almır”.

Ekspertlər hesab edirlər ki, gərginləşmə Vaşinqtonun danışıqlar mövqeyini gücləndirmək və Tehranı sülh müqaviləsinin bir hissəsi olaraq güzəştlərə getməyə məcbur etmək istəyindən irəli gəlir. Hətta Tramp administrasiyasının Konqresdən müharibə xərclərini artırmaq tələbi də buna xidmət edir.

Belə ki, müdafiə naziri Pit Heqset çərşənbə axşamı Senata bildirib ki, İranla müharibə ABŞ-a 37,5 milyard dollara başa gəlib ki, bu da may ayının ortalarında elan edilən təxminən, 29 milyard dollar məbləğində əvvəlki qiymətləndirmədən 8,5 milyard dollar çoxdur.

Heqset, həmçinin Tramp administrasiyasının İranla müharibənin xərclərini ödəmək üçün Konqresdən əlavə 67 milyard dollar maliyyələşdirmə tələbini dəstəkləyərək bunu “təcili” və “zəruri” adlandırıb.

Heqsetin Senat komitəsi qarşısında çıxışı etirazçılar tərəfindən qısa müddətə dayandırılıb. Çünki onun komitə qarşısında verdiyi ifadə Yaxın Şərqdə 3 Amerika əsgərinin həlak olmasından sonra müharibənin dönüş nöqtəsinə təsadüf etmişdi. Bir neçə respublikaçı qanunverici dəfələrlə İrandakı uzunmüddətli müharibənin ara seçkilərdən əvvəl ABŞ prezidenti Donald Tramp və Respublikaçılar Partiyası üçün getdikcə daha ciddi siyasi risk yarada biləcəyindən narahatlıqlarını bildiriblər.

Yeri gəlmişkən, aprel ayında Ağ Ev Konqresdən növbəti maliyyə ili üçün Pentaqona 1,5 trilyon dollar ayırmasını istəmişdi ki, bu da ABŞ-ın hərbi xərclərini müasir tarixdə rekord səviyyəyə çatdıracaqdı.

Hazırladı:
İlqar RÜSTƏMOV,
XQ-nin siyasi analitiki