Hörmüz üzərində oyun: yeni ittifaq müharibəni əngəlləyə bilərmi?

Yaxın Şərqdə son aylarda baş verən hadisələr göstərir ki, region artıq klassik qarşıdurma məntiqindən çıxaraq daha mürəkkəb və çoxqatlı geosiyasi rəqabət mərhələsinə daxil olub.

ABŞ, İsrail və İran arasında artan gərginlik yalnız hərbi balans məsələsi deyil, eyni zamanda qlobal güc mərkəzlərinin maraqlarının toqquşduğu geniş strateji müstəviyə çevrilib. Bu kontekstdə diqqət çəkən əsas məqam odur ki, region dövlətləri ilk dəfə olaraq təhlükəni yalnız xarici güclərin vasitəçiliyi ilə deyil, öz aralarında koordinasiya edərək idarə etməyə çalışırlar. Bu, Yaxın Şərqdə uzun illər müşahidə olunan asılı təhlükəsizlik modelindən tədricən uzaqlaşmanın ilkin əlaməti kimi qiymətləndirilə bilər.

Türkiyə, Pakistan, Misir və Səudiyyə Ərəbistanı arasında formalaşan əməkdaşlıq cəhdi əslində reaktiv deyil, preventiv xarakter daşıyır. Bu ölkələr başa düşür ki, müharibənin genişlənməsi yalnız İran və İsrail arasında deyil, bütövlükdə enerji marşrutlarını, dəniz ticarət yollarını və regional iqtisadi sabitliyi zərbə altına sala bilər. Xüsusilə Hörmüz boğazı üzərində mümkün risklər qlobal enerji bazarında ciddi dalğalanmalara səbəb ola bilər ki, bu da artıq regiondan kənar aktorları da prosesə birbaşa tərəf kimi daxil edir. Bu baxımdan 4-lük formatı yalnız diplomatik təşəbbüs deyil, həm də iqtisadi təhlükəsizlik mexanizmi kimi çıxış edir.

Bununla yanaşı, bu təşəbbüsün arxasında gizli rəqabət elementləri də mövcuddur. Region dövlətləri bir tərəfdən kollektiv təhlükəsizlik mexanizmi qurmağa çalışsa da, digər tərəfdən liderlik uğrunda səssiz mübarizə aparırlar. Türkiyənin hərbi-siyasi aktivliyi, Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə resursları, Misirin ərəb dünyasındakı ənənəvi rolu və Pakistanın nüvə statusu bu format daxilində balansın necə qurulacağını müəyyən edən əsas faktorlardır. Əgər bu rəqabət koordinasiyanı üstələyərsə, təşəbbüsün effektivliyi ciddi şəkildə zəifləyə bilər.

Digər mühüm məsələ böyük güclərin bu prosesə münasibətidir. ABŞ və Qərb ölkələri regionda nəzarətin özlərindən kənar alternativ formatlara keçməsində maraqlı deyil. Eyni zamanda Çin və Rusiya da yeni təhlükəsizlik arxitekturasının öz təsir dairələrinə necə təsir edəcəyini diqqətlə izləyir. Bu isə o deməkdir ki, 4-lük formatı yalnız daxili çətinliklərlə deyil, həm də xarici təzyiqlərlə üzləşəcək. Tarixi təcrübə göstərir ki, Yaxın Şərqdə hər hansı regional birlik təşəbbüsü məhz bu iki istiqamətli təzyiq səbəbindən ya zəifləyib, ya da tam formalaşa bilməyib.

Bütün risklərə baxmayaraq, mövcud təşəbbüs region üçün yeni bir imkan pəncərəsi yaradır. Əgər bu ölkələr minimum etimad mühiti formalaşdıra və ortaq maraqları prioritetləşdirə bilsələr, Yaxın Şərqdə ilk dəfə olaraq xarici güclərdən nisbətən müstəqil təhlükəsizlik modeli ortaya çıxa bilər. Bu modelin uğuru isə yalnız hərbi və siyasi koordinasiyadan deyil, eyni zamanda iqtisadi inteqrasiya və qarşılıqlı asılılıq mexanizmlərinin yaradılmasından asılı olacaq. Əks halda bu təşəbbüs də regionun əvvəlki çoxsaylı uğursuz birlik cəhdləri kimi qısaömürlü ola bilər.

Ruslan Zəngəzur