Icma.az
close
up
RU
İdeya, jurnalistika və mədəniyyət daşıyıcısı: Əli bəy Hüseynzadə

İdeya, jurnalistika və mədəniyyət daşıyıcısı: Əli bəy Hüseynzadə

Sherg.az portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Xankişiyeva Nəzrin

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan və ümumtürk dünyası üçün taleyüklü bir dövr idi. Milli kimlik axtarışları, azadlıq ideyaları, mətbuatın maarifçi gücü və ziyalı məsuliyyəti məhz bu mərhələdə formalaşırdı. Bu mürəkkəb tarixi mərhələnin önündə gedən simalardan biri də Əli bəy Hüseynzadə idi. O, yalnız publisist və ideoloq deyil, eyni zamanda jurnalist, filosof, həkim, rəssam və mədəniyyət daşıyıcısı kimi çoxşaxəli bir şəxsiyyət idi. Hüseynzadənin fəaliyyəti təkcə dövrünün deyil, bu günün də suallarına cavab verən ideya sistemidir. Əli bəy Hüseynzadə Tiflis gimnaziyasını bitirdikdən sonra Peterburqa yollanaraq universitetdə Riyaziyyat fakültəsində təhsil alır. Bu seçim zahirən texniki sahəyə yönəlmiş kimi görünsə də, əslində onun intellektual inkişafına geniş üfüqlər açır. Peterburq imperiya mərkəzi olmaqla yanaşı, eyni zamanda azadlıq ideyalarının, siyasi mübarizələrin və tələbə hərəkatlarının mərkəzi idi. Məhz bu mühitdə Hüseynzadə çar istibdadının mahiyyətini dərindən anlayır, milli məsələlərin siyasi köklərini dərk etməyə başlayır. Rus şərqşünaslarının, xüsusilə Radlov kimi alimlərin mühazirələri, Qərb filosoflarının ideyaları və Avropa siyasi düşüncəsi onun dünya görüşünü formalaşdırır. Ziya Gökalpın da qeyd etdiyi kimi, Əli bəy panslavizm ideyasının qarşısında pantürkizmi alternativ olaraq görən nadir ziyalılardan idi. Peterburqdakı təhsilini başa vurduqdan sonra Əli bəy Osmanlı imperiyasına gedir və 1889–1895-ci illərdə İstanbul Darülfünununun Əsgəri-Tibbiyyə məktəbində oxuyur. İstanbul onun üçün sadəcə yeni bir şəhər deyil, ideoloji baxımdan yeni bir mərhələ idi. Burada türk kimliyi artıq abstrakt anlayış yox, real siyasi və mədəni məsuliyyət kimi qəbul olunurdu. Bu dövrdən etibarən Hüseynzadə “Turan” imzası ilə yazmağa başlayır. Turançılıq onun üçün sərhədləri zorla dəyişmək deyil, ortaq dil, mədəniyyət və tarixi yaddaş üzərində birləşmək ideyası idi. Yusuf Akçura onu ilk panturanistlərdən biri kimi təqdim etsə də, Əli bəy bu ideyanı heç vaxt fanatik və zorakı formada müdafiə etməmiş, daha çox intellektual və mədəni istiqamətdə inkişaf etdirmişdir. Əli bəy Hüseynzadənin fəaliyyəti yalnız publisistika ilə məhdudlaşmırdı. O, “İttihad və Tərəqqi” cəmiyyətinin formalaşmasında ideya müəlliflərindən biri olmuşdur. 1929-cu ildə “Tan” qəzetində dərc olunan məqaləsində tələbəlik illərində Übeydullah Əfəndi ilə apardığı müzakirələri xatırlayaraq bu təşkilatlanmanın necə yarandığını izah edir. Peterburq, Moskva və Kazandakı tələbə hərəkatlarının təcrübəsini Osmanlı mühitinə gətirməsi onun siyasi düşüncə baxımından nə qədər sistemli olduğunu göstərir. Təsadüfi deyil ki, sonralar Əhməd bəy Ağaoğlunun oğlu Səməd Ağaoğlu onu “pərdə arxasında qalan, amma prosesi yönləndirən şəxs” kimi xarakterizə etmişdir. 1903-cü ildə siyasi səbəblərlə Azərbaycana qayıdan Əli bəy Hüseynzadə jurnalistika tariximizdə silinməz iz buraxır. 1905-ci ildə Əhməd bəy Ağaoğlu ilə birlikdə “Həyat” qəzetinin redaktoru olur. Bu qəzet yalnız xəbər mənbəyi deyil, milli özünüdərk platforması idi. “Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir?” məqaləsində Hüseynzadə türk kimliyinə elmi və tarixi yanaşma təqdim edir. O, “tatar” anlayışının yanlış istifadəsini tənqid edir, türk xalqlarının dil və mədəni birliklərinə diqqət çəkir. Bu yazı türkçülük ideologiyasının konseptual əsaslarından biri kimi qiymətləndirilə bilər. Sonralar nəşr olunan “Füyuzat” jurnalı isə Əli bəyin maarifçilik fəaliyyətinin zirvəsi oldu. “Füyuzatçılar” xalqı tənqid etməklə yox, onu dünyaya açmaqla inkişaf etdirmək istəyirdilər. Hüseynzadənin dünya klassiklərindən etdiyi tərcümələr jurnalistikanın yalnız informasiya deyil, mədəni missiya daşıdığını göstərirdi. 1918-ci ildə Gəncədə olarkən yazdığı “Azərbaycanda düşündüklərim” məqaləsi Hüseynzadənin dövlətçilik baxışlarının aydın ifadəsidir. O, Bakının Azərbaycanın təbii paytaxtı olduğunu açıq şəkildə bildirir və bu mövqeyi emosional, amma arqumentli dildə əsaslandırır. Bu yazı jurnalist mövqeyinin milli məsuliyyətlə necə uzlaşmalı olduğunu göstərən nümunədir. Daha sonralar o, Türkiyədə “Türk Yurdu” cəmiyyətində fəaliyyət göstərir, Avropada keçirilən görüşlərdə Rusiya imperiyasında yaşayan türk-tatar xalqlarının hüquqlarını müdafiə edir, hətta ABŞ prezidenti Vilsona müraciət edən nümayəndə heyətində təmsil olunur. Əli bəy Hüseynzadə türkçülük, islamçılıq və qərbçiliyi bir-birinə zidd yox, tamamlayıcı ideyalar kimi qəbul edirdi. Onun üçün bu üç xətt millətin inkişafı üçün vahid sistem idi. Bu baxış onu dövrünün bir çox ziyalılarından fərqləndirirdi. Rəssamlığa olan marağı, yaratdığı tablolar, yazdığı fəlsəfi və publisistik mətnlər Hüseynzadənin daxili dünyasının nə qədər zəngin olduğunu göstərir. Müasirləri onun sakit, dərin və təsirli xarakterini tez-tez “peyğəmbəranə” təsir gücü ilə ifadə edirdilər. Əli bəy Hüseynzadə jurnalistikanı sadəcə peşə kimi deyil, milli xidmət forması kimi dərk edən şəxsiyyət idi. Onun mətbu fəaliyyəti, ideoloji baxışları və mədəni missiyası bu gün də jurnalistika tələbələri üçün ciddi nümunədir. Hüseynzadənin irsi göstərir ki, söz yalnız yazılmır – məsuliyyətlə daşınır.

Əli bəyin əl yazması

“Qafqasyada Bakı şəhərində “Həyat” qəzetəsi idarəxanəsi, Badkubə, 29 nisan 1906

Miri-millətpərvər!

Ustad və mühibbi-möhtərəmimiz müəllim Feyzi əfəndi

həzrətləri tərəfindən hədiyyə və irsal buyurulan bir qit’ə mənzumeyi-mövludiyyeyi-ruhaniyyəni böyük bir məmnuniyyətlə “Həyat”ın 92-ci nömrüsünə dərc edib sütunlarını təzyin etdik… Məzkur nömründən altı nüsxə hüzuri-alinizə göndərdim. Bu nüsxələrdən ikisi zərlə (yıldızla) basılmışdır. Bunların birisi zati-aliniz, biri də müəllimi-müşarileyh üçündür. Bir də ayrıca olaraq mənzumə ipək üzərində basılacaqdır. Bunlar dəxi hazır olduğu təqdirdə hüzurunuza bir neçə qitə göndəriləcəkdir. Bunlardan başqa, “Əbdi-qılaf və məhfəzə” ünvanlı əsəri-acizanəmdən üç ədəd hüzuri-alinizə göndəriyorum. Bunların dəxi biri Feyzi əfəndi həzrətlərinə məxsusdur. Müəllim həzrətlərinin “Qamusi-farsi”ləri xitama irib təp edilmiş isə, lütfən bildirərsiniz, mümkün isə kəndiləri zəhmət çəkib bir kaç ədəd burada satılmaq üzrə göndərsinlər… Baqi möhtərəm müəllimin və zati-alinizin əllərindən öpər və cümlənizəvə Mirzə Süleymana və Mirzə ağa Cavada və sair dost və aşnaya salam edərim, əfəndim.

Mühibbi-müxlisiniz Əli Hüseynzadə.

29 nisan 1906”

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:122
embedMənbə:https://sherg.az
archiveBu xəbər 08 Aprel 2026 16:04 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see343

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see330

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see315

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see308

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see285

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see272

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see267

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see250

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

17 Noyabr 2026 12:44see238

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see231

Azerbaijan’s macro economy 2025 2026 and future prospects

17 Noyabr 2026 13:48see230

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see226

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see218

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see214

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

17 Noyabr 2026 14:53see213

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see211

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see211

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see204

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see202

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see191
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri