İndi silahlar yox, tariflər döyüşür : 2025 ci il asan olmayacaq

Son illər dünya iqtisadiyyatı müxtəlif təzyiqlərlə üz-üzə qalsa da, böyük güclər arasında baş verən “tarif müharibələri” qlobal ticarət sisteminin sabitliyinə ən ciddi təhdidlərdən biri kimi qiymətləndirilir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinlə bağlı son bəyanatı isə bu gərginliyin yenidən alovlanacağının siqnalıdır. O, Çinin 34 faizlik yeni gömrük vergisi qərarını geri çəkməyəcəyi təqdirdə Çinə qarşı 50 faiz əlavə gömrük rüsumu tətbiq ediləcəyini bildirib. Tramp qeyd edib ki, bu rüsumlar qüvvədə qaldığı müddətdə tərəflər arasında hər hansı vergi danışıqlarına da yer olmayacaq.

Bu arada Çin də cavab olaraq 10 apreldən etibarən ABŞ-dən idxal edilən məhsullara əlavə 34 faizlik gömrük rüsumu tətbiq edib. İki iqtisadi nəhəngin bu qarşılıqlı sanksiyaları, təkcə onların arasında deyil, eyni zamanda dünya iqtisadiyyatında da zəncirvari reaksiya doğura bilər. 

“Tarif müharibələri” nəinki ticarət dövriyyəsini azaldır, həm də istehlak qiymətlərinə, valyuta bazarlarına və investorların psixologiyasına ciddi təsir göstərir. Bu iqtisadi qarşıdurma sadəcə ABŞ və Çin arasındakı rəqabətlə məhdudlaşacaqmı? Yoxsa qlobal tədarük zəncirlərini zədələyərək, digər ölkələrin də iqtisadi sabitliyini təhlükə altına alacaq? 

Mövzuya iqtisadçı ekspertlərin yanaşması bu suallara daha geniş və analitik cavab verə bilər.

"Cümhuriyət"-ə açıqlamasında millət vəkili Vüqar Bayramov bildirib ki, ABŞ Prezidentinin qarşılıqlı tariflərin tətbiqi ilə bağlı qərarı dünya iqtisadiyyatına və qlobal ticarətə təsirsiz ötmür. Onun sözlərinə görə, 2025-ci il üçün gözləntilər ondan ibarətdir ki, qlobal ticarətdə təxminən 330 milyard dollarlıq azalma qeydə alınacaq:

"Bu isə qlobal iqtisadiyyatda tənəzzül ehtimallarını daha da artırır və bütövlükdə iqtisadi sabitlik üçün risklər, çağırışlar və yeni təhlükələr yaradır. Bu, yalnız ABŞ ilə Çin arasında baş verən qarşıdurma deyil. Məsələ qlobal xarakter daşıyır və dünya iqtisadiyyatına birbaşa təsir göstərir. 2025-ci il ərzində dünya iqtisadiyyatında tənəzzül meyllərinin güclənəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu gedişat artıq birja bazarlarında da hiss olunur.

Neftin dünya bazar qiymətində eniş müşahidə edilir ki, bu da birbaşa qlobal ticarətdəki risklərlə bağlıdır. Belə bir fonda qlobal iqtisadiyyatda çağırışların artacağı, risklərin dərinləşəcəyi və tənəzzül proseslərinin sürətlənəcəyi gözləniləndir. Bütün bu faktorlar nəticə etibarilə 2025-ci il üçün dünya iqtisadiyyatı baxımından asan olmayan və mürəkkəb bir mərhələnin başlanmasına gətirib çıxarır". 

İqtisad elmləri doktoru, iqtisadçı ekspert Elşad Məmmədov bildirib ki, Tramp administrasiyasının son günlər ərzində qəbul etdiyi qərarlar ilk növbədə siyasi aspektdən dəyərləndirilməlidir. Onun sözlərinə görə, bu qərarlar iqtisadiyyatdan daha çox siyasi xarakter daşıyır:

"Siyasi baxımdan isə Tramp ilə avroatlantik elitalar arasındakı ziddiyyətlərin artıq pik nöqtəyə yaxınlaşmasının şahidiyik. Görünən odur ki, yaxın həftələrdə bu qarşıdurma kulminasiya nöqtəsinə çata bilər. Fikrimcə, Trampın yenidən prezident seçilməsi və bu 4 illik dövrdə hakimiyyətdə qalması avroatlantik elitalar üçün ciddi problemlərə yol aça bilər. Həmin elitalar da bunun fərqindədir və Tramp administrasiyasına qarşı təzyiqləri artırmağa çalışırlar.

Mənə elə gəlir ki, Trampın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması yönündə səylər daha da intensivləşəcək. Tramp isə bu təzyiqlərə cavab olaraq müxtəlif addımlar atmağa məcburdur və hazırda tətbiq etdiyi gömrük tarifləri də məhz bu siyasi mübarizənin tərkib hissəsidir. Bu rüsumlar əslində Trampın avroatlantik elitalara qarşı yönəlmiş proteksionist siyasətinin bir ifadəsidir. O, bu qərarlarla həmin elitaların tam şəkildə zəiflədilməsinə nail olmağa çalışır”.

Tramp administrasiyasının iqtisadi müstəvidə əsas hədəflərinə toxunan Elşad Məmmədov bildirib ki, bu, Amerika sənaye sektorunun bərpası, ixracın artırılması və xarici ticarət balansının tarazlaşdırılmasıdır:

“Bunun üçün ABŞ iqtisadiyyatının maliyyə və fond bazarları müəyyən qədər zəiflədilməli, real sektora yönəlik investisiyalar artırılmalı və yeni bazarlar əldə edilməlidir. Xarici ticarətdə müəyyən çətinliklər qaçılmazdır. Bu, kifayət qədər uzunmüddətli və ağır proses olacaq. Qısa müddətdə bu tariflərin nəticəsi olaraq həm Avropa, həm də Çin iqtisadiyyatında problemlər yarana bilər. Amma Tramp administrasiyası üçün əsas məqsəd ABŞ sənayesinin inkişafıdır.

Eyni zamanda, düşünürəm ki, ABŞ-də inflyasiyanın artması da labüddür və bu artım yaxın aylarda daha qabarıq şəkildə hiss olunacaq. Maraqlı sual odur ki, Tramp administrasiyası bu inflyasiya ilə necə mübarizə aparacaq? Əgər düzgün tədbirlər görülməzsə, daxili narazılıqların artması mümkündür".

Ekspert hesab edir ki, Trampın tətbiq etdiyi rüsumlar sənaye sektorunun inkişafı baxımından vacib addım sayıla bilər:

"Belə mürəkkəb vəziyyətdə bu proteksionist siyasətin davam etdiriləcəyi gözləniləndir. Mən hesab edirəm ki, “tarif müharibəsi”nin mənfi təsirləri əsasən Avropa iqtisadiyyatında hiss olunacaq. Çünki Çin həm geniş daxili bazara, həm də çevik iqtisadi idarəetmə modelinə sahibdir. Avropa isə bu baxımdan daha həssasdır. ABŞ iqtisadiyyatı baxımından isə yaxın aylarda müsbət nəticələr gözlənilmir.

Hətta ilin sonuna qədər belə ciddi iqtisadi irəliləyiş olacağını düşünmürəm. Lakin əgər Tramp administrasiyası bu siyasəti ardıcıl və dayanıqlı şəkildə davam etdirə bilsə, uzunmüddətli perspektivdə ABŞ-nin iqtisadi bərpası və inkişafı üçün bu strategiya alternativsiz görünür. Tramp bu kursu daha sistemli və qərarlı şəkildə davam etdirməlidir".

Səbinə Uğur
“Cebheinfo.az”