İnsanın məna axtarışı: əzabın içində azadlıq

Bəzən həyat insanı elə bir həddə gətirir ki, orada bütün nəzəriyyələr susur, yalnız ruhun səsi qalır. İnsanın kim olduğunu, nəyə inandığını, nə üçün yaşadığını o anlarda anlayırıq. Məhz belə anlarda, ağrının içində mənanı tapmaq mümkündür – Viktor Franklın həyatı və düşüncəsi bu həqiqətin canlı sübutudur.

XX əsrin ən qaranlıq səhifəsində – nasistlərin konslagerlərində – bir psixoloq öz elmini və inancını sınadı. O, fiziki azadlığın yoxa çıxdığı yerdə ruhun azadlığını kəşf etdi. Bu, yalnız bir insanın sağ qalma hekayəsi deyildi; bu, insanlığın mənanı (Franklda “məna”, yəni “anlam” insanın yaşadığı durumun içində niyə və nəyə görə yaşadığını dərk etməsidir) itirdiyi anda necə yenidən dirilə biləcəyinin tarixçəsi idi. Frankl göstərdi ki, həyatın dəyəri rahatlıqda deyil – ağrını mənalandıra bilməkdədir. “İnsanı məhv edən şərait deyil, mənasızlıq hissidir.” Bəzən insanı öldürən güllə deyil, mənasızlıq olur. Həyatın səssiz, boş məqamlarında insan öz ruhunun dərinliyinə düşür və orada ən ağır sualla üzləşir: “Mən niyə yaşayıram?” Bu sualı həyatının ən qaranlıq məkanında – nasistlərin ölüm düşərgəsində – bir insan verdi və cavabını da orada tapdı. O insan Viktor Frankl idi – avstriyalı psixoloq, ekzistensialist düşünür və mənanın terapevti.

Frankl “İnsanın məna axtarışı” adlı kitabında bəşər tarixinin ən faciəli dövrünü yalnız xatırlamır, həm də insan varlığının psixoloji və mənəvi anatomiyasını açır. O göstərir ki, insanın həyatında hər şey əlindən alına bilər, amma onun daxili münasibətini, hadisələrə necə baxacağını heç kim idarə edə bilməz. Bu, insanın son və əsl azadlığıdır.

Ağrının məktəbi: konslagerdə ruhun sınağı. Frankl üçün konslager təkcə aclıq, xəstəlik və ölüm yeri deyildi – ruhun laboratoriyası idi. Orada insanın bütün maskaları düşürdü, çünki həyatla ölüm arasındakı məsafə artıq bir nəfəs qədər idi. Kimsə çörəyini gizlədir, kimsə eyni çörəyi başqası ilə bölüşürdü. Kimsə ümidsizlik içində insanlığını itirir, kimsə eyni şəraitdə mərhəmət hissini qoruyurdu.

Frankl bu paradoksu müşahidə edərək böyük bir həqiqətə vardı: “İnsanı şərait yox, onun şəraitə verdiyi cavab müəyyənləşdirir.” Konslagerdə hamı eyni soyuğu, eyni aclığı, eyni qorxunu yaşayırdı. Amma bu eyni ağrıya verilən cavablar fərqli idi. Kimisi bu ağrının içində məhv olurdu, kimisi isə məhz bu ağrıdan mənanı doğururdu.

Frankl göstərirdi ki, insanın xarici azadlığı əlindən alına bilər, amma daxili azadlığı – yəni hadisələrə münasibətini seçmək gücü – heç vaxt yox. İnsanı şərait formalaşdırmır; insan, o şəraitin içində kim olmağı seçərkən formalaşır (qeyri-adi dogru təsbit). Bu, sadəcə fəlsəfi fikir deyil, insan ruhunun elmi qanunudur: şərait dəyişməz ola bilər, amma münasibət dəyişdikdə, şəraitin mənası da dəyişir.

Frankl üçün bu o demək idi ki, konslagerdə fiziki azadlıq yox idi, amma mənəvi azadlıq (öz münasibətini qoruma azadlığı, yəni, dünyaya, taleyə, ətrafdakı insanlara, düşərgə nəzarətçilərinə, dostlarına, həm də özünə münasibətini) hələ də insanın əlində idi. Və bu, onu xilas edən tək şey idi. Bu mənəvi vəzifə bəzən bir insanı, bəzən bir məqsədi, bəzən də sadəcə bir xatirəni yaşatmaq demək idi. Frankl müşahidə edirdi ki, mənası olan insanlar ölümün kölgəsində belə daxildən sönmür, əksinə, o mənanı qorumaq üçün ruhən daha da möhkəmlənirdilər.

“İnsan ağrının qarşısında gücsüz qala bilər, amma ağrıya münasibətində azaddır.” Bu fikir insanın fiziki və ya mənəvi ağrı qarşısında tam hakim olmadığını, yəni onun ağrını hiss etməməyə gücünün çatmadığını, lakin bu ağrıya necə təpki (reaksiya) göstəərəcəyini – onu necə dəyərləndirəcəyini, qəbul edəcəyini və ya ondan necə çıxış yolu tapacağını özü müəyyənləşdirə biləcəyini ifadə edir. Frankl üçün bu azadlıq sadəcə mənəvi təsəlli deyil, psixoloji bir qanun idi.

İnsanın bədənini, fiziki azadlığını, mülkiyyətini əlindən almaq olar, amma mənasını əlindən almaq mümkün deyil – ta ki, insan özü ondan imtina etməyincə. O, bunu ruhun azadlığı adlandırırdı. Bu azadlıq insanın son sığınacağı idi: kimsə əzabın içində kin, nifrət və ümidsizlik tapırdı, amma kimisi eyni əzabdan mərhəmət, səbir və daxili dərinlik çıxarırdı.

Frankl yazırdı ki, konslagerdə yaşayan hər məhbus üçün həyat bir seçim sınağına çevrilmişdi: ya şəraitə tabe olub ruhən sınmaq, ya da şəraitin içində öz mənəvi bütövlüyünü qorumaq. “Hər bir insanın həyatında, istər-istəməz, bir məqam gəlir – o məqamda artıq yaşamaq deyil, necə yaşamaq vacib olur.” Bu “necə” sualı Frankl üçün bütün logoterapiyanın təməlidir. İnsanın həyatı dəyişə bilmədiyi anlarda belə, onun öz münasibətini, baxışını dəyişmək gücü qalır. Məhz bu seçim insanın kimliyini müəyyənləşdirir.

Franklın müşahidələrinə görə, konslagerdə fiziki baxımdan güclü olanlar deyil, mənəvi məqsədi olanlar sağ qalırdı. Çünki məqsəd – insanın içindəki ən möhkəm dayağa çevrilir. O, mənanı “psixoloji immunitet” kimi dəyərləndirirdi: xarici şərait insanı məhv edə bilər, amma içində yaşamaq üçün səbəbi olan bir insan, bu məhv olmanın qarşısında dayanır. “Yaşamaq üçün bir ‘niyəsi’ olan insan, hər ‘necəyə’ dözə bilər.” Bu cümlə təkcə bir aforizm deyil, həyat qanunudur. Çünki mənası olmayan ağrı insanı dağıdar; amma mənalı ağrı – insanı dərinləşdirər, dəyişdirər və bəzən xilas edər.

Frankl üçün məhz bu, insanın möcüzəvi dirəniş mexanizmi idi: bədən zəifləsə də, ruh mənaya bağlandığı müddətcə yaşayır. Ona görə də o yazırdı: “İnsanı məhv edən şərait deyil, mənasızlıq hissidir.” Bu fikir təkcə konslager həyatı üçün deyil, bütün insanlıq üçün keçərlidir. Çünki hər bir dövrdə, hər bir insanın içində bir “konslager” var – ümidsizliyin, qorxunun və boşluğun qaranlıq yeri. Amma həmin qaranlıqda bir qığılcım – mənanın işığı – yanırsa, insan hələ də sağdır.

Əzabın mərhələləri: ruhun anatomiyası. Frankl üçün düşərgə yalnız bədənlərin deyil, ruhların da sınandığı yer idi. Orada insan sadəcə aclıq və soyuqla deyil, öz içindəki boşluq və qorxu ilə mübarizə aparırdı. Əzab bir proses idi – və bu prosesin psixoloji anatomiyasını Frankl üç mərhələdə izah edir.

Birinci mərhələ – Şok. İnsan düşərgəyə düşəndə reallıq onu qəfil zərbə kimi vururdu. Azad dünyadan qopmuş, dəyərlərdən məhrum olmuş, sabahın belə məchul olduğu bir yerdə o, ilk dəfə həyatın sərt üzünü görürdü. Bədən hələ dirənişdə idi, amma ruh dərin bir çaşqınlıq içindəydi. Bu, insan psixikasının özünü qoruma mexanizmi idi – inanmamaq, dərk etməmək, hissləri “dondurmaq.” Çünki reallığın bütün dəhşətini dərhal qəbul etmək ağlı məhv edə bilərdi.

Mən eyni psixoloji halı Qəhrəmanmaraş zəlzələsində də görmüşdüm – doğmalarını itirən insanlar reallığı qəbul etmək istəmirdi. Onların baxışlarında bir sual donmuşdu: “Bu, necə ola bilər?” Çünki gerçəklik onlara dəhşətli bir həqiqət söyləyəcəkdi – artıq heç nə əvvəlki kimi olmayacaq.

Franklın dediyi kimi, ilk şok anında ağrıdan çox, ağrının dərk olunması qorxusu üstün gəlir. İnsan özünü qorumaq üçün bir növ mənəvi keyləşməyə keçir, çünki hiss etmək – bəzən yaşamaqdan da ağır olur.

İkinci mərhələ – Apatiya. Zaman keçdikcə qorxu yerini laqeydliyə verirdi. Əzab adi hala çevrilirdi – soyuq, aclıq, təhqir, ölüm artıq təəccübləndirmirdi. İnsan emosional olaraq “keyləşirdi.” Bu mərhələdə hisslər donur, mərhəmət də, qorxu da eyni dərəcədə sönür. Frankl bu halı “müvəqqəti mənəvi iflic” adlandırırdı. Bu, ruhun özünü qoruma üsulu idi – çünki hər hiss, hər ağrı bir az da öldürürdü. Və insan yaşamaq üçün hiss etməməyə məcbur olurdu.

Üçüncü mərhələ – Azadlıq sonrası boşluq. Düşərgədən çıxmaqla azadlıq qazanmaq eyni şey deyildi. Frankl müşahidə edirdi ki, bir çox insan fiziki azadlığa çıxdıqda belə ruhi məhbusluqdan hələ qurtula bilmir. İllərlə təhqirə, qorxuya, ölümün kölgəsinə alışmış beyin azadlığı qəbul etməkdə çətinlik çəkirdi. Azadlıq bir “boşluq” kimi hiss olunurdu – məqsədsiz, yönü bəlli olmayan bir sükut. Bir çox insan azadlıqdan sonra mənəvi kimliyini itirirdi; çünki ağrı onları dəyişmişdi, amma necə dəyişdirdiyini anlaya bilmirdilər.

Frankl bu paradoksu belə izah edir: “İnsan sağ qala bilər, amma içindəki bir hiss – mənasızlıq qorxusu – hələ uzun müddət canlı qalır.” Bu, travmanın dərin qatıdır – bədən sağalır, amma ruh hələ qanayır. İnsanın içində bir “boşluq səsi” yaşayır: “Bütün bunları niyə yaşadım? Bunun mənası nə idi?” Frankl üçün bu sual sadəcə düşüncənin deyil, varlığın mərkəzinə çevrilir – çünki insan yaşamaq üçün mənanı axtarmır, mənanı tapmaq üçün yaşayır. O göstərir ki, ağrıdan qaçmaq mümkün deyil, amma ağrını dərk etmək – onu mənaya çevirmək – mümkündür.

Bu üç mərhələ sadəcə bir insanın düşərgə təcrübəsini yox, bütün bəşəriyyətin psixoloji ssenarisini təmsil edir. Hər bir insan həyatında bir “şok”, bir “apatik susqunluq” və bir “azadlıq sonrası boşluq” yaşaya bilər. Amma fərq ondan ibarətdir ki, kimisi bu mərhələlərdə itir, kimisi isə bu mərhələlərdən insan kimi yenidən doğulur.

Logoterapiya: mənanın müalicəsi. Konslagerin qapılarından keçən Viktor Frankl yalnız sağ qalmadı – insanı anlamağın yeni yolunu tapdı. O, əzabın dərinliyində gördü ki, insanı yaşadan nə həzz, nə güc, nə də sərvətdir – ancaq mənadır. Və bu kəşfi sonradan bir psixoloji nəzəriyyəyə çevirdi: logoterapiya. “Logos” – yunan dilində “məna”, “ağıl”, həm də “söz” deməkdir. Frankl üçün bu, sadəcə bir termin deyil, insan varlığının özəyidir. Çünki insan, nə qədər ağrı içində olsa da, öz mənasını tapdığı anda ruhən dirçəlir.

XX əsrin psixologiyası üç böyük fikir axınından ibarət idi:

Freyd deyirdi: “İnsanı idarə edən həzz (hedonizm) istəkləridir.”Adler deyirdi: “İnsanı idarə edən hakimiyyət ehtirasıdır.”Frankl isə hər ikisinə qarşı duraraq söylədi: “İnsanı yaşadan əsas güc, həyatında bir mənanı tapmaq istəyidir.”

Frankl üçün psixoloji sağlamlıq xoşbəxtliklə ölçülmür. İnsanı yaşadan, ona davam gücü verən şey xoşbəxtlik deyil, məqsəddir. Çünki xoşbəxtlik gəlir və gedir – amma məqsəd insanı içəridən möhkəmləndirən dayaqdır. O yazırdı: insan həyatdan nə istədiyini yox, həyatın ondan nə istədiyini soruşmalıdır, çünki insanın dəyəri sahib olduqlarında deyil, xidmət etdiyi mənadadır.

Frankl mənanı tapmağın üç yolu olduğunu göstərirdi:

Yaradıcı fəaliyyət – insanın gördüyü iş, yaradıcılığı, cəmiyyətə faydası. Bir müəllimin dərsi, bir həkimin şəfası, bir sənətkarın əsəri – hamısı mənanın ifadəsidir. İnsan yaratdıqca, iz qoyduqca, öz varlığının dəyərini yaşayır.Təcrübə və sevgi – bir insana, bir sənətə, bir gözəlliyə duyulan dərin bağlılıq. Frankl üçün sevgi, insanın ruhuna ən yaxın pəncərə idi. O yazırdı: “Sevgi insanı gördüyündən daha çox, dərk etdiyinə bağlayır.” İnsan sevdiyi varlığın gözündə öz mənasını görür və bu hiss onu dəyişdirir.Əzabda məna – dəyişdirə bilmədiyin ağrını mənalı şəkildə daşımaq. Frankl deyirdi ki, bəzən həyat insana elə ağrılar verir ki, onlardan qaçmaq, sadəcə, mümkün deyil. O zaman insanın yeganə seçimi qalır – ağrını necə daşımaq. “Əgər əzabı dəyişə bilmirsənsə, onu yaşama, daşıma tərzini dəyiş.” Bu, logoterapiyanın ruhudur: həyat səni sınayırsa, sən də münasibətinlə cavab ver. Çünki insan bəzən hadisələri dəyişə bilmir, amma öz münasibətini dəyişməklə həm özünü, həm də mənasını xilas edə bilir.

Frankl üçün bu, həm fəlsəfə, həm də terapiyadır. O, psixologiyanı klinik divarlardan çıxarıb mənanın səhnəsinə gətirdi. Çünki onun inancına görə, insan ağrı ilə, itki ilə, hətta ölüm qorxusu ilə yaşaya bilər, amma mənasızlıqla yaşaya bilməz.

Sonuc: Viktor Franklın “İnsanın məna axtarışı” əsəri sadəcə bir xatirə kitabı deyil – bu, insan ruhunun manifestidir. O, bizə öyrədir ki, insanı şərait deyil, çevrəyə, hadisələrə münasibəti formalaşdırır. İnsanı ağrı deyil, mənasızlıq öldürür. Çünki kim ağrısının içində bir səbəb tapırsa, artıq onun ağrısı məqsədə çevrilir.

Franklın fikrincə, müasir insanın ən böyük problemi ağrıda deyil, mənasızlıqda gizlənir. Texnologiya, sərvət, azadlıq – bunların hamısı var, amma sual hələ də açıq qalır: “Bütün bunların mənası nədir?” Cavab isə sadə, dərin və eyni zamanda çox çətindir: “İnsan nə qədər ağrı içində olsa da, bir məqsəd tapdığı anda ruhən azaddır.”

Franklın irsi bizə bunu xatırladır: Həyatın dəyəri onun uzunluğunda deyil, mənasındadır. Azadlıq məsuliyyətlə ölçülür, yəni azadlıq dəyərlərlə və mənəvi məsuliyyətlə tənzimlənmədikdə, özünü məhv edən xaosa çevrilir. Frankl yazırdı: “Azadlıq bir tərəfdən ABŞ-ın Şərq sahilindəki Azadlıq Heykəli ilə simvollaşdırılıb. Amma mən hesab edirəm ki, onun Qərb sahilində bir bacısı olmalıdır – Məsuliyyət Heykəli.”

Əzab qaçılmaz ola bilər, amma ümidsizlik heç vaxt məcburi deyil. Frankl üçün əzab taleyin diktəsi, ümidsizlik isə seçimdir. İnsan ağrının içində məcbur ola bilər, amma ümidsiz qalmaq onun azad iradəsinə ziddir.

İnsanı sağ saxlayan şey hava, su, yemək deyil – mənadır. Mənası olan insan, ən dərin qaranlıqda belə, öz içində bir işıq yandırır.

Müəllif: Professor Xaləddin İbrahimli