İnsanlar niyə özlərinə zərər verirlər? ARAŞDIRMA

Son illərdə psixologiya və ictimai sağlamlıq sahəsində ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri insanların özlərinə qəsdən zərər verməsi - yəni self-harm (özünə zərər yetirmə davranışı)-dır. Bu davranış bəzən intihar məqsədi daşımır, lakin insanın öz bədəninə bilərəkdən fiziki zərər vurması ilə xarakterizə olunur. Psixoloqlar bunu çox vaxt emosional ağrını idarə etmək üçün qeyri-sağlam mexanizm kimi izah edirlər.
Araşdırmalar göstərir ki, bu davranış xüsusilə yeniyetmələr və gənclər arasında daha çox rast gəlinir. Müxtəlif ölkələrdə aparılan tədqiqatlara görə, gənclərin təxminən 13-45%-i həyatlarının hansısa mərhələsində özlərinə qəsdən zərər veriblər.
Bu fenomenin arxasında yalnız bir səbəb yoxdur. Sosial, psixoloji, ailəvi və iqtisadi faktorlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə insanların belə davranışlara yönəlməsinə təsir edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Özünə zərər vermə nədir?
Psixiatriyada özünə zərər vermə insanın ölmək məqsədi olmadan bədəninə qəsdən zərər yetirməsi kimi izah olunur. Bu davranışa aşağıdakılar daxil ola bilər:
- bədəni kəsmək və ya cızmaq
- özünü vurmaq və ya yandırmaq
- dərini zədələmək və qanatma
- həddindən artıq dərman qəbul etmək
Araşdırmalara görə, özünə zərər verən insanların istifadə etdiyi üsullar arasında kəsmə, cızma və bədəni vurma ən geniş yayılmışdır.
Bu davranış adətən insanın daxili emosional gərginliyini azaltmaq və ya ifadə etmək cəhdi kimi ortaya çıxır.
İnsanları özlərinə zərər verməyə aparan əsas səbəblər

Emosional ağrını azaltmaq istəyi
Psixoloqların fikrincə, özünə zərər vermənin ən əsas səbəbi emosional gərginliyi azaltmaq istəyidir. Bir çox insan qəzəb, qorxu, depressiya və ya güclü stress yaşadıqda fiziki ağrının psixoloji ağrını müvəqqəti azaltmasına inanır.
Tədqiqatlar göstərir ki, bu davranışın əsas motivlərindən biri qəzəbi və narahatlığı azaltmaq və pis xatirələri unutmaq istəyidir.
Bu səbəbdən bəzi insanlar üçün özünə zərər vermə bir növ “emosional boşalma” kimi qəbul olunur.
Depressiya və psixoloji problemlər
Özünə zərər verən insanların böyük hissəsində depressiya, narahatlıq pozuntuları, travma və posttravmatik stress kimi psixi problemlər müşahidə olunur.
Bu vəziyyətlər insanın özünə dəyər hissini zəiflədir və bəzi hallarda insan özünü cəzalandırmaq və ya günah hissindən qurtulmaq üçün belə davranışlara əl atır.

Travma və zorakılıq təcrübəsi
Psixoloji və fiziki travmalar da bu davranışın mühüm səbəblərindən biridir.
Araşdırmalar göstərir ki, aşağıdakı təcrübələr özünə zərər vermə riskini artırır:
- uşaqlıqda zorakılıq və ya istismar
- məktəbdə bullinq
- ailə konfliktləri
- sosial təcrid
Bu cür travmalar insanın emosiyalarını sağlam şəkildə idarə etməsini çətinləşdirə bilər.
Sosial və iqtisadi faktorlar
Cəmiyyətin sosial strukturu da bu davranışın yayılmasına təsir edir.
Araşdırmalara görə aşağıdakı faktorlar risk yarada bilər:
- yoxsulluq və işsizlik
- sosial bərabərsizlik
- psixoloji xidmətlərin çatışmazlığı
- ailə və icma dəstəyinin zəif olması
Bu faktorlar insanlarda ümidsizlik və gələcəyə inamsızlıq yarada bilər ki, bu da özünə zərər vermə davranışını artırır.

Sosial media və informasiya təsiri
Son illərdə sosial media da mühüm faktor kimi qeyd edilir.
Bəzi araşdırmalar göstərir ki, internetdə və sosial platformalarda özünə zərər vermə ilə bağlı məzmunların yayılması gənclər arasında bu davranışın normallaşmasına səbəb ola bilər.
Hətta bəzi ekspertlər bildirirlər ki, sosial şəbəkələrdə belə məzmunların geniş yayılması gənclərin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilir.
Statistika və risk qrupları
Araşdırmalar göstərir ki:
- özünə zərər vermə ən çox yeniyetmə və gənclər arasında rast gəlinir
- qızlarda bu davranış daha çox qeydə alınır
- ilk epizodların orta yaşı təxminən 13 yaşdır
Bəzi ölkələrdə gənclər arasında özünə zərər vermə halları son illərdə artmışdır və bu, psixi sağlamlıq problemlərinin geniş yayılması ilə əlaqələndirilir.

Bu problemin qarşısını necə almaq olar?
Mütəxəssislər bu davranışın qarşısını almaq üçün bir neçə əsas istiqaməti vurğulayırlar.
Psixoloji dəstəyin artırılması
Psixoloq və psixoterapiya xidmətlərinin əlçatan olması insanların problemlərini sağlam şəkildə həll etməsinə kömək edir.
Ailə və sosial dəstək
Ailə mühiti və sosial əlaqələr insanın psixoloji dayanıqlığını artırır.
Maarifləndirmə
Məktəblərdə və cəmiyyətdə psixi sağlamlıq haqqında məlumatlandırma özünə zərər vermə riskini azalda bilər.
Erkən müdaxilə
Depressiya və travma kimi problemlər erkən mərhələdə aşkarlanarsa, bu davranışın qarşısını almaq mümkündür.

Nəticə...
İnsanların özlərinə zərər verməsi sadə və ya tək səbəblə izah olunan davranış deyil. Bu fenomen emosional ağrı, psixoloji problemlər, sosial təcrid, travma və iqtisadi çətinliklər kimi bir çox faktorun birləşməsi nəticəsində yaranır.
Araşdırmalar göstərir ki, özünə zərər vermə davranışı adətən emosional ağrını azaltmaq və daxili gərginliyi idarə etmək cəhdi kimi ortaya çıxır. Lakin bu davranış uzunmüddətli perspektivdə həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan ciddi risklər yaradır.
Bu səbəbdən mütəxəssislər problemin həlli üçün psixoloji xidmətlərin genişləndirilməsi, sosial dəstək mexanizmlərinin gücləndirilməsi və psixi sağlamlıq haqqında maarifləndirmənin artırılmasını vacib hesab edirlər.