İran ABŞ münasibətləri: Gərginlikdən dialoqa doğru Yaxın Şərq üçün yeni mərhələ?

Son illər beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından biri ABŞ ilə İran arasında münasibətlərin taleyidir. Xüsusilə də nüvə proqramı ətrafında cərəyan edən proseslər, bu iki ölkə arasındakı gərginliyi vaxtaşırı artırır.

ABŞ, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almağa çalışır, İran isə öz suveren hüquqlarını müdafiə etdiyini bildirir. Bu ziddiyyətli mövqelər fonunda baş tutan danışıqlar həm ikitərəfli münasibətlər, həm də bütövlükdə Yaxın Şərq regionunun sabitliyi baxımından olduqca mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu baxımdan, İran-Amerika danışıqları təkcə iki ölkə arasında deyil, həm də regional və qlobal təhlükəsizlik üçün ciddi nəticələr vəd edir.

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən politoloq Oqtay Qasımov bildirib ki, İranla Amerika Birləşmiş Ştatları arasında aparılan danışıqların əsas məzmunu ondan ibarətdir ki, ABŞ İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq istəyir. Yəni, İranın nüvə enerjisindən yalnız dinc məqsədlər üçün istifadə etməsi tələb olunur. Prinsip etibarilə, ABŞ İranda atom elektrik stansiyalarının tikilməsinə qarşı deyil. Lakin uranın zənginləşdirilərək ondan silah istehsalında istifadə olunması ABŞ tərəfindən qəbul edilmir və bu prosesin qarşısını almaqda qətiyyətlidir:

"ABŞ prezidenti Donald Trampın da əsas tələbi məhz bu idi. İkinci mühüm tələb isə İranın Yaxın Şərqdə dəstəklədiyi silahlı və ya radikal qruplara dəstəyin dayandırılmasıdır. İran bu danışıqlarda çox güman ki, ABŞ-ın irəli sürdüyü tələblərin əhəmiyyətli hissəsini qəbul edəcək. Görünən budur ki, bu istiqamətdə müəyyən razılaşmalar mümkündür. Lakin bu, İran ilə Rusiya arasındakı münasibətlərin zəifləyəcəyi anlamına gəlmir. İran hər nə qədər ABŞ ilə danışıqlar aparsa da, bu ölkə ilə münasibətlərin tam bərpası və səmərəli əməkdaşlıq hələ uzun zaman tələb edəcək. Çünki proses yeni başlayıb və nəticəsi barədə qəti fikir söyləmək indiki mərhələdə doğru olmaz".

Oqtay Qasımov, politoloq

Onun sözlərinə görə, ümumi ehtimallar onu göstərir ki, ABŞ və İran arasında aparılan danışıqlar, hər iki tərəfin qəbul edə biləcəyi formatda yekunlaşacaq və müəyyən razılaşmalar əldə olunacaq. Əgər bu proses müsbət sonluqla nəticələnərsə, bu, Yaxın Şərqdəki siyasi proseslərə də müsbət təsir göstərə bilər:

"Ən azı, İranın İsrailə qarşı təhdidləri ilə bağlı narahatlıqlar azala bilər. Bundan əlavə, ABŞ-nin təsiri altına düşən İran bölgədəki digər dövlətlər üçün də təhdid mənbəyi olmaya bilər. Bu baxımdan, ABŞ-İran danışıqlarının müsbət yekunlaşması bütövlükdə regionda gərginliyin azalmasına və sabitliyin artmasına səbəb ola biləcək mühüm bir hadisə ola bilər".

Ümumilikdə, ABŞ və İran arasında aparılan danışıqların gedişi göstərir ki, hər iki tərəf müəyyən güzəştlərə getməyə meyillidir. İranın nüvə silahı istehsalından imtina etməsi və regiondakı radikal qruplara dəstəyi dayandırması qarşılığında ABŞ-nin də müəyyən sanksiyaları yumşaltması mümkündür. Əgər bu proses qarşılıqlı etimad və diplomatik çeviklik əsasında davam edərsə, nəticədə həm iki ölkə arasında münasibətlərdə yeni bir mərhələ başlaya, həm də Yaxın Şərqdəki gərginlik azalaraq bölgədə sabitlik və təhlükəsizlik üçün şərait yarana bilər.

Bu baxımdan, İran-ABŞ danışıqları təkcə iki dövlətin maraqları çərçivəsində deyil, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Münaqişə yerinə əməkdaşlığın ön plana keçməsi bütün region üçün ən rasional və ümidverici ssenaridir.

Əli Hüseynov