İran məsələsi Türkiyə üçün uzaq bir böhran deyil, milli təhlükəsizliklə birbaşa əlaqəli strateji məsələdir

“İranda baş verənlər sadəcə müvəqqəti daxili iğtişaş və ya qısa müddətdə yatırıla və unudula bilən sosial çevriliş kimi şərh edilə bilməz. Mövcud vəziyyət göstərir ki, İran İslam Respublikasının institusional strukturu ilə dəyişən sosial dinamika arasındakı uyğunsuzluq getdikcə daha aydın görünür. Rejimin təhlükəsizlik və məhkəmə mərkəzli refleksləri qısa müddətdə asayişi qorumağa xidmət edə bilsə də, uzunmüddətli perspektivdə dövlətlə cəmiyyət arasındakı uçurumu bağlamaq əvəzinə, onu genişləndirmək riski daşıyır. Bu vəziyyət İranı xroniki qeyri-sabitlik dövrünə sürükləyə biləcək struktur parçalanmasına işarə edir. Digər tərəfdən, ABŞ-nin sərt ritorikası və hərbi müdaxilə işarələri İrandakı daxili prosesi dəstəkləməkdənsə, çətinləşdirən təsir yaradır”.

Bu barədə Bizimyol.info xəbər portalına beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu danışıb. Ekspert qeyd edib ki, artan xarici təzyiq rejimin "mühasirə altında olan ölkə" hekayəsini gücləndirir və milli təhlükəsizlik ritorikası adı altında daxili tələbləri yatırmağa yol açır: “Bu vəziyyət İran cəmiyyətinin haqlı şikayətlərini beynəlxalq güc mübarizəsi ilə kölgədə qoyur və problemin əsasını daha da ört-basdır edir. İrandakı böhran xarici müdaxilənin nəticəsidir”.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Ekspertin fikrincə, böhran təhlükəsi gücləndikcə vəziyyət həll yolundan daha da uzaqlaşır, daha sərt və daha qapalı bir quruluşa çevrilir: “Regional miqyasda İrandakı hər hansı bir qarışıqlıq Yaxın Şərqin onsuz da kövrək olan geosiyasi tarazlığına birbaşa təsir göstərir. İranın İraq, Suriya, Livan və Körfəzdəki təsir dairələrinin gələcəyi qeyri-müəyyən hala gəlsə də, heç bir regional aktyor nəzarətsiz çöküşə hazır deyil. İsrail İranı zəifləmiş, lakin gözlənilməz bir aktyor kimi görmək risklərini hesablayır. Rusiya və Çin Tehranı tamamilə itirmədən, eyni zamanda böhranın xərcini çəkmədən prosesi idarə etməyə çalışırlar. Bu vəziyyət İranı nə tamamilə təcrid olunmuş, nə də həqiqətən təhlükəsiz olmayan boz bir zonaya salır”.

Ekspert bildirib ki, Türkiyə üçün İran məsələsi uzaq bir böhran deyil, milli təhlükəsizliklə birbaşa əlaqəli strateji bir məsələdir: “Ankaranın hərbi müdaxiləyə qarşı açıq mövqeyi və regional sabitliyə vurğusu bu böhranı idarəolunan hala gətirmək səylərini əks etdirir. Türkiyə İrandakı böyük bir qarışıqlığın miqrasiya və enerji təhlükəsizliyindən tutmuş sərhəd sabitliyinə və regional münaqişələrə qədər geniş təsirlərə malik olacağını bilir. Buna görə də, Türkiyənin mövqeyi, iştirak edən tərəflərdən biri olmaqdansa, güc balansını nəzərə alan və böhranın yayılmasının qarşısını almağa çalışan bir yanaşmanı təmsil edir”.

“İran məsələsi sadəcə rejim-cəmiyyət gərginliyi deyil; həm də qlobal güc mübarizələrinin, regional rəqabətlərin və dövlət potensialı ilə bağlı müzakirələrin kəsişdiyi çoxqatlı bir fayldır. Bu fayl nə tez bağlanacaq, nə də sadə həllərlə idarə olunacaq.

İranın qarşısında iki əsas yol var: ya mövcud təhlükəsizlik mərkəzli yanaşmasını daha da sərtləşdirməklə sosial tələbləri yatırmağa çalışacaq, ya da dövlət-cəmiyyət münasibətlərini nəzarətli bir açılış yolu ilə yenidən təyin edəcək. Hər iki yolun böyük xərcləri var; lakin, ikinci seçim İranı uzunmüddətli perspektivdə regional və daxili çöküşdən qoruya biləcək yeganə ehtimal kimi dayanır. İran bu gün yalnız öz gələcəyini deyil, həm də Yaxın Şərqin gələcək onilliklər üçün sabitlik xəritəsini müəyyən edəcək bir yol ayrıcında dayanır”-deyən Mehmet Gökhan Özçubukçu hesab edir ki, İrandakı proseslərin gedişatını izləmək bir ölkənin daxili siyasətini izləməkdən daha çox şey deməkdir və regional nizamın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini anlamağa çalışmaq deməkdir.

İradə Cəlil, Bizimyol.info