İranda 4 azərbaycanlı edam edildi... Doğrudanmı narkotikə görə?..

“İranın mərkəzi və daxili əyalətlərində də eyni ittihamlarla yüzlərlə fars mənşəli vətəndaşın edam edildiyi statistik faktlar sırasındadır...”

“Rəsmi Tehranın edamları gizli saxlaması isə beynəlxalq humanitar institutların ölkəyə qarşı təzyiqlərini artırmasına zəmin yaradır...”

İran İslam Respublikasının həbsxanalarında ölüm hökmlərinin icrası intensiv olaraq davam edir. Beynəlxalq hüquq-müdafiə təşkilatlarının, o cümlədən İran İnsan Haqları Fəalları Xəbər Agentliyinin (HRANA) yaydığı son hesabatlara əsasən, Zəncan və Meşkinşəhr (Xiyav) zindanlarında daha 4 məhbus asılaraq edam edilib. Azadlıqdan məhrumetmə müəssisələrinin və ya aidiyyəti dövlət qurumlarının rəsmi olaraq ictimaiyyətə açıqlamadığı bu edam hadisələrinin təfərrüatları müstəqil mənbələr vasitəsilə bəlli olub.

Moderator.az bu haqda “HRANA” təşkilatının veb-saytına, “Amerikanın səsi” və s. mənbələrə istinadla xəbər verir.

Zəncan həbsxanası: Narkotik ittihamları və 3 edam...

Zəncan mərkəzi həbsxanasında narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə bağlı ittiham olunan üç məhbusun edam hökmü sentyabrın 27-də sübh tezdən icra edilib. İnqilab Məhkəməsi tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edilən şəxslərin şəxsiyyəti bəlli olub:

-Fateh Şəfii (33 yaş): Əslən Zəncan şəhərinin sakini, bir uşaq atasıdır. Azərbaycan türküdür. Təxminən 3 il əvvəl narkotik ittihamı ilə saxlanılmışdı.

-Həsən Mehdipur (30 yaş): Əslən Şərqi Azərbaycan əyalətinin Miyana (Mianeh) şəhərindəndir. Azərbaycan türküdür. Təxminən 2 il əvvəl analoji ittihamla həbs edilmişdi.

-Arif Dorosti (51 yaş): Kərəc şəhərində yaşayan, üç uşaq atası olan Dorostinin də mənşəcə Azərbaycan türkü olduğu bildirilir. O da 3 il əvvəl həbs olunmuşdu.

Meşkinşəhr həbsxanası: "Qisas" hökmü

Digər bir edam hadisəsi isə avqustun 9-da Ərdəbil əyalətinin Meşkinşəhr zindanında baş tutub.

-Mustafa Bikəs (35 yaş): Meşkinşəhrin kəndlərindən birinin sakini, üç uşaq atasıdır. Azərbaycan türküdür.

 İttiham:

O, təxminən 6 il əvvəl qəsdən adam öldürmə maddəsi ilə ittiham olunaraq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən ölüm cəzasına – "qisas" hökmünə məhkum edilmişdi. İran qanunvericiliyinə görə, zərərçəkmiş tərəf qan bahasını (diyə) qəbul edib məhkumu bağışlamadıqda hökm icra olunur.

Redaksiyadan zəruri şərh:

İranda həyata keçirilən edamların miqyası həm beynəlxalq humanitar təşkilatların, həm də regional medianın diqqət mərkəzindədir. Təqdim olunan son faktlar fonunda məsələyə iki fərqli və obyektiv müstəvidə yanaşmaq zəruridir:

1. Məhkumların etnik kimliyi:

Zəncan, Miyana və Meşkinşəhr (Xiyav) şəhərlərindən olan bu şəxslərin coğrafi mənşəyi onların Azərbaycan türkləri (İran azərbaycanlıları) olduğunu təsdiqləyir. 

Hüquq müdafiəçiləri tez-tez İranda bəluclar, kürdlər və azərbaycanlılar kimi etnik azlıqların sıx yaşadığı bölgələrdə ölüm hökmlərinin daha sürətlə və kütləvi tətbiq olunduğunu iddia edirlər. Lakin digər tərəfdən, İranın mərkəzi və daxili əyalətlərində də eyni ittihamlarla yüzlərlə fars mənşəli vətəndaşın edam edildiyi statistik faktlar sırasındadır. Bu səbəbdən, prosesi tamamilə yalnız "etnik zəmində təqib" kimi qələmə vermək birtərəfli yanaşma olardı; burada daha çox ölkənin ümumi hüquq və cəza sistemindəki sərtlik ön plana çıxır...

2. İttihamların doğruluğu və şəffaflıq problemi: 

Məhkumların "həqiqətənmi narkotik cinayətlərinə görə" edam edilməsi sualı İran məhkəmə sisteminin ən çox tənqid olunan tərəfidir. İranda narkotik maddələrin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı qanunlar ekstremal dərəcədə sərtdir və hər il yüzlərlə insan bu maddə ilə asılır. Problemin mahiyyəti ondadır ki, bu hökmləri çıxaran "İnqilab məhkəmələri" tamamilə qapalı fəaliyyət göstərir, məhbusların müstəqil vəkil təminatı olmur və əksər hallarda hökmlər təzyiq altında alınan etiraflara əsaslanır. Dolayısı ilə, ittiham edilən şəxslərin cinayəti törədib-törətmədiyini müstəqil hüquqi meyarlarla yoxlamaq qeyri-mümkündür...

Nəticə olaraq, edam edilən şəxslərin Azərbaycan kökənli olması faktı realdır, lakin bu hadisələr regionda geniş vüsət almış ümumi hüquqi böhranın və şəffaflıq qəhətliyinin növbəti təzahürü kimi qiymətləndirilməlidir. Rəsmi Tehranın edamları gizli saxlaması isə beynəlxalq humanitar institutların ölkəyə qarşı təzyiqlərini artırmasına zəmin yaradır...

S.Laçın