“İranda dini rejim yerini təhvil verir” İDDİASI

İran artıq ABŞ və İsraillə iki aylıq müharibədən sonra hakimiyyətin zirvəsində vahid, mübahisəsiz klerikal liderə malik deyil. Bu, keçmişdən kəskin qopmanı göstərir və Vaşinqtonla danışıqların bərpası imkanının nəzərdən keçirildiyi vaxtda Tehranın mövqeyini gücləndirə bilər. Bu barədə “Reuters” yazıb.

1979-cu ildə yaradıldığı vaxtdan etibarən İran İslam Respublikası bütün əsas dövlət məsələlərində ən yüksək səlahiyyətlərə malik ali rəhbərə söykənirdi. Amma müharibənin ilk günündə Ayətullah Əli Xameneinin öldürülməsi və onun yaralı oğlu Müctəbanın yüksəlişi İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) komandirlərinin dominant olduğu yeni nizamın başlanğıcını qoydu. Agentliyin fikrincə, bu nizam qətiyyətli, avtoritar arbitrin olmaması ilə xarakterizə olunur. Daxili vəziyyətlə bağlı məlumatlı üç mənbə qeyd edir ki, Müctəba Xamenei sistemin zirvəsində qalsa da, onun rolu əsasən öz direktivlərini müstəqil şəkildə təsdiqləməkdən daha çox SEPAH generallarının qəbul etdiyi qərarları legitimləşdirməklə məhdudlaşır.

İran rəsmiləri və analitikləri müharibə gərginliyinin hakimiyyətin Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası, ali liderin ofisi və həm hərbi strategiya, həm də əsas siyasi qərarlara hakim olan SEPAH-a əsaslanan daha məhdud və daha sərt daxili dairədə cəmləşməsinə səbəb olduğunu deyirlər. “İranlılar son dərəcə yavaş reaksiya verirlər. Bəllidir ki, qərar verəcək komanda strukturları yoxdur. Bəzən cavab vermələri 2-3 gün çəkir”, - İran-ABŞ danışıqları ilə tanış olan Pakistan rəsmisi bildirir. Analitiklərin fikrincə, razılaşmanın əldə olunmasına mane olan amil Tehrandakı daxili mübarizə deyil, Vaşinqtonun təklifləri ilə SEPAH-ın radikal çevrəsinin bunlara münasibətindəki tərəddüdlər arasındakı uçurumdur.

İranın ABŞ ilə danışıqlarda diplomatik siması xarici işlər naziri Abbas Əraqçidir. Bu yaxınlarda ona parlamentin sədri, keçmiş SEPAH komandiri və son seçkilərdə prezidentliyə namizəd olmuş Məhəmməd Baqir Qalibaf da qoşulub. Müharibə zamanı o, İranın siyasi, təhlükəsizlik və klerikal elitaları arasında əsas vasitəçi kimi ön plana çıxıb. Amma Pakistan və İran mənbələrinin məlumatına görə, hazırda İranda əsas vasitəçi rolunu SEPAH komandanı Əhməd Vahidi oynayır. Mənbələr onu İranın əsas fiqurlarından biri hesab edirlər.

Milli Məclisin deputatı Bəhruz Məhərrəmov Musavat.com-a söylədi ki, İranın hazırkı daxili dinamikasını və gələcək trayektoriyasını dəyərləndirsək, mənzərə olduqca mürəkkəbdir: “Bu mənzərədə ilk diqqət çəkən məqam heç şübhəsiz ki, teokratiyadan militarokratiyaya keçid amili ilə bağlıdır. Düzdür, bu situasiya müharibə şəraitinin təsiri altında beyin yanıltması da ola bilər, lakin İranın geosiyasi proseslərdə din xadimlərindən daha çox hərbçilərlə təmsil edilməsi və hətta daxili siyasi məsələlərdə elə hərbi elitanın mövqeyinin möhkəmlənməsi qeyd etdiyimiz keçid barədə tezisin arqumentlərini xeyli gücləndirir.

Məlumdur ki, uzun illərdir İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu-daha geniş yayılan adı ilə desək, SEPAH-sadəcə bir hərbi qüvvə deyil; bu qurum 1979-cu illə müqayisədə siyasi təsir mexanizmlərini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. O cümlədən, iqtisadi sferada önəmli təsir gücünə malik SEPAH, faktiki olaraq ölkə iqtisadiyyatının təxminən 30-50%-nə nəzarət edən nəhəng bir holdinqə çevrilib. Bu isə Qərb beyin mərkəzlərinə dini idarəçiliyin artıq sadəcə bir "vitrin" rolunu oynaması barədə qənaətlərə gəlmək üçün əsaslar verir. Digər tərəfdən, hazırkı dönəmdə real qərarların artıq məscidlərdə deyil, qərargahlarda verilməyə başlaması nəinki indi, hətta post-münaqişə periodunda belə İranın ideoloji ölkədən çıxıb, hərbi-təhlükəsizlik dövlətinə çevrilə bilmə potensialını ortaya qoyur.
Məhz bu kimi amillər İranın ali dini lideri Müctəba Xameneinin də hakimiyyətə gəlməsini klerikal elitanın deyil, məhz onu dəstəkləyən hərbi qruplaşmaların qələbəsi kimi versiyaları ortaya çıxarır. Hərbi qanad ilə XİN arasındakı uçurum isə öz növbəsində İranın ən böyük zəifliyinə çevrilməkdədir. Fikir ayrılığı isə kifayət qədər sadə məqamlar üzərində formalaşıb. Sanksiyaların qaldırılması və iqtisadi nəfəslik üçün Qərblə masaya oturmaq istəyən diplomatların əksinə, hərbi qanadın mövqeyi daxili siyasətdəki mütləq hakimiyyətini legitimləşdirmək üçün zəmin yaradır”.